42 jaar verkiezingsprogramma's: hoe de Duitse politieke partijen zijn veranderd

Politieke begrippen gaan verbazingwekkend lang mee. Al decennia lang spreken we over links en rechts, over conservatief en progressief, over liberaal, sociaal of ecologisch. De woorden zijn grotendeels hetzelfde gebleven. Maar geldt dat ook voor de politieke standpunten die erachter schuilgaan?

Juist deze vraag vormde het uitgangspunt voor deze vergelijking. Het interesseert mij daarbij minder hoe partijen hun eigen geschiedenis vandaag de dag beschrijven of hoe politieke ontwikkelingen achteraf worden ingekaderd. Een eenvoudigere methode lijkt mij veel interessanter: je neemt de verkiezingsprogramma’s uit verschillende decennia en legt ze naast elkaar.

Wat eiste de CDU/CSU in 1983 eigenlijk? Wat schreef de SPD destijds over economie, gezin, defensie of asiel? Welke visie hadden de Groenen tijdens hun eerste Bondsdagverkiezingscampagne op de NAVO, de Bundeswehr en de energievoorziening? Waar stond de FDP voor? En wat daarvan is in 1990 en uiteindelijk in 2025 nog terug te vinden in de programma’s? Daarbij kunnen interessante verschuivingen aan het licht komen. Maar welke dat precies zijn, wil ik aan het begin van dit artikel nog niet vaststellen.

---

---

Actueel nieuws over de verkiezingsprogramma's van Duitse partijen

03.09.2026: Vlak voor de deelstaatverkiezingen in Saksen-Anhalt zorgt een vermoedelijk geval van Verkiezingsfraude in een bejaardentehuis in Dessau voor opschudding. De gevolmachtigde van een 95-jarige bewoonster, die al enkele jaren aan dementie lijdt, wilde informatie inwinnen over haar stembiljetten. Een medewerkster had hem aanvankelijk uitgelegd dat de documenten van de bewoners waren ingezameld en vanwege tijdgebrek waren vernietigd. Enkele dagen later kwam hij er in het stembureau echter achter dat er al op 10 augustus een aanvraag voor een stembiljet per post voor zijn tante was ingediend en dat haar stem al was uitgebracht. Op de aanvraag stond een handtekening van de 95-jarige. Wie de documenten heeft aangevraagd en wie het stembiljet daadwerkelijk heeft ingevuld, is tot nu toe onduidelijk. De gevolmachtigde heeft via zijn advocaat aangifte gedaan tegen onbekenden. De stad Dessau-Roßlau bevestigde op de hoogte te zijn van de zaak, maar gaf geen verdere informatie. Het beschuldigde bejaardentehuis heeft op verzoek tot nu toe geen reactie gegeven op de beschuldigingen.

27.08.2026: In de aanloop naar de verkiezingen voor het Berlijnse parlement op 20 september 2026 laten de Verkiezingsprogramma’s: duidelijke verschillen op het gebied van veiligheidsbeleid. De CDU pleit voor meer politieaanwezigheid, extra bevoegdheden, uitgebreide videobewaking met AI-ondersteuning en een verlaging van de strafrechtelijke meerderjarigheid naar twaalf jaar. Ook de AfD zet in op strengere bewaking en strafrechtelijke vervolging, maar legt een sterker verband tussen veiligheid en migratie en uitzettingen. De SPD en de BSW combineren meer politieaanwezigheid met preventie en sociaal-politieke maatregelen. De FDP is voorstander van extra bevoegdheden op plaatsen waar veel criminaliteit voorkomt, maar verwerpt massale bewaking en het opslaan van gegevens zonder aanleiding. De Groenen en Die Linke leggen duidelijk meer nadruk op preventie, de sociale oorzaken van criminaliteit en een beperking van het overheidstoezicht. Die Linke wil de politie inkrimpen en de Verfassungsschutz als geheime dienst opheffen.

De verkiezingen voor het parlement van Berlijn in 2026 eenvoudig uitgelegd | Je lesmateriaal

Het spectrum reikt dus van een uitbreiding van de bevoegdheden van de overheid op het gebied van veiligheid en toezicht tot een sterkere nadruk op maatschappelijk werk en preventie. De programma’s waren echter al vóór de aanslag op de Berlijnse CSD op 25 juli goedgekeurd.

---

Het gaat niet om de herinnering, maar om het programma

Over het verleden wordt vaak vanuit het heden gesproken. Dat is begrijpelijk, maar brengt wel een probleem met zich mee. Onze herinnering aan eerdere politieke standpunten wordt onvermijdelijk beïnvloed door wat er daarna is gebeurd.

Een partij die we vandaag de dag als conservatief, sociaaldemocratisch, groen of liberaal beschouwen, hoefde 40 jaar geleden onder diezelfde termen niet hetzelfde te verstaan. Omgekeerd kunnen politieke eisen die vandaag de dag aan een bepaalde partij worden toegeschreven, vroeger op een heel andere plek in het partijspectrum te vinden zijn geweest.

Daarom moet deze vergelijking zo min mogelijk uitgaan van politieke herinneringen. Het gaat er niet om waar een partij volgens ons in 1983 voor had moeten staan, maar wat zij daadwerkelijk in haar verkiezingsprogramma voor de Bondsdagverkiezingen van 1983 heeft opgenomen.

Hetzelfde geldt voor 1990 en 2025.

Waar mogelijk worden daarom de volledige verkiezingsprogramma’s uit die tijd als primaire bron gebruikt. Uitspraken worden samengevat, aangevuld met korte citaten uit de originele teksten en voorzien van de betreffende bronvermelding. Secundaire bronnen zijn vooral bedoeld om historische bijzonderheden toe te lichten of documenten in hun context te plaatsen.

Dat betekent ook: als er voor een bepaald standpunt in het verkiezingsprogramma onvoldoende onderbouwing te vinden is, wordt deze leemte niet opgevuld met veronderstellingen.

Waarom juist 1983, 1990, 2009 en 2025?

De vier geselecteerde Bondsdagverkiezingen vinden plaats in zeer uiteenlopende politieke situaties. In 1983 bevond de Bondsrepubliek zich midden in de Koude Oorlog. De discussie over het NAVO-dubbelbesluit en de stationering van Amerikaanse middellangeafstandsraketten domineerde het politieke debat. De Groenen deden voor het eerst met succes mee aan de Bondsdagverkiezingen. De Bondsrepubliek bestond uit West-Duitsland en West-Berlijn, de Europese Unie bestond nog niet en veel politieke kwesties die vandaag de dag vanzelfsprekend lijken, werden ofwel onder totaal andere omstandigheden besproken, of speelden nog nauwelijks een rol.

In 1990 was de situatie ingrijpend veranderd. De Berlijnse Muur was gevallen, de Duitse hereniging stond centraal en de orde van de Koude Oorlog, die decennialang schijnbaar onwrikbaar leek, brokkelde af. Voor een historische vergelijking is dit jaar daarom bijzonder interessant – maar tegelijkertijd ook bijzonder moeilijk.

Dat geldt vooral voor de Groenen. De huidige partij Bündnis 90/Die Grünen bestond in 1990 nog niet in haar latere vorm. In Oost- en West-Duitsland bestonden verschillende politieke organisaties en verkiezingscoalities. Met deze bijzonderheid moet bij de betreffende vergelijkingen rekening worden gehouden, in plaats van de huidige partijstructuur met terugwerkende kracht toe te passen op het jaar 1990.

2025 vormt uiteindelijk het huidige referentiepunt. Tussen 1983 en 2025 liggen 42 jaar – meer dan één politieke generatie. Duitsland is herenigd, de Europese Gemeenschap is uitgegroeid tot de Europese Unie, de Sovjet-Unie bestaat niet meer, de Bundeswehr opereert onder totaal andere politieke omstandigheden, en thema’s als klimaatbeleid, migratie of Europese integratie hebben een betekenis die slechts in beperkte mate vergelijkbaar is met de politieke situatie van 1983. Juist daarom is de vergelijking interessant.

Vijf partijen, maar niet altijd vijf tijdreeksen

Het onderzoek heeft betrekking op de CDU/CSU, de SPD, de Groenen en de FDP, telkens voor de Bondsdagverkiezingen van 1983, 1990 en 2025. Voor 2025 komt daar de AfD bij. Voor de AfD kan er uiteraard geen historische tijdreeks tot 1983 of 1990 bestaan. De partij werd pas decennia later opgericht. Daarom wordt zij uitsluitend als aanvullend hedendaags referentiepunt meegenomen.

Dat is zeker nuttig om politieke standpunten te vergelijken. Een van de vragen in dit artikel is namelijk niet alleen hoe afzonderlijke partijen zijn veranderd. Het is net zo interessant om te kijken of standpunten die een partij vroeger verdedigde en nu niet meer verdedigt, mogelijk elders in het huidige partijspectrum terug te vinden zijn.

Het zou echter methodologisch onjuist zijn om uit afzonderlijke overeenkomsten algemene gelijkstellingen af te leiden. Als bijvoorbeeld een economisch-politiek standpunt van de CDU uit 1983 in 2025 lijkt op een standpunt van de FDP, of als een standpunt uit die tijd over migratie of nationale soevereiniteit grote overeenkomsten vertoont met dat van de AfD, betekent dat niet dat de CDU van toen in haar geheel overeenkwam met een van deze huidige partijen.

Op een ander beleidsterrein kan het resultaat er heel anders uitzien. Juist deze multidimensionaliteit vormt dan ook een essentieel onderdeel van het onderzoek.

De programma’s moeten zoveel mogelijk zelf spreken

Het artikel is daarom bewust anders opgebouwd dan een klassiek politiek essay. Na korte inleidingen op de afzonderlijke thema’s staan vooral de gedocumenteerde standpunten centraal. Economie, de verzorgingsstaat, de samenleving, migratie, burgerrechten, energie, milieu, Europa en het buitenlands en veiligheidsbeleid worden telkens in afzonderlijke vergelijkingsmatrixen naast elkaar gezet.

Wanneer een korte samenvatting niet volstaat, worden de originele formuleringen toegevoegd. Juist bij bijzonder ingrijpende veranderingen kan één zin uit een verkiezingsprogramma meer inzicht geven dan meerdere alinea’s met achteraf gegeven interpretaties. Dat geldt bijvoorbeeld zowel voor kernenergie als voor de NAVO, ontwapening, migratie, staatsburgerschap of het begrip van gezin en staat.

Maar ook bij een dergelijke documentaire weergave moeten er keuzes worden gemaakt. Alleen al de keuze van de vergelijkingscategorieën is een vorm van structurering. Daarom moeten de criteria zo transparant mogelijk blijven.

Wat de symbolen in de tabellen betekenen

De vergelijkingsmatrices maken gebruik van een uniform tekensysteem. Dit is niet bedoeld om een politieke beoordeling uit te drukken, maar uitsluitend om zichtbaar te maken hoe eenduidig en met welk gewicht een bepaald standpunt in het betreffende verkiezingsprogramma wordt vertegenwoordigd.

1. ● betekent dat een standpunt uitdrukkelijk en duidelijk centraal wordt verdedigd.
2. ◐ duidt op een uitdrukkelijk aanwezig standpunt dat echter beperkt is, genuanceerd wordt of niet met een bijzonder programmatisch gewicht wordt geformuleerd.
3. ○ wordt gebruikt wanneer er weliswaar een politieke richting te herkennen is, maar deze slechts voorzichtig, indirect of terloops naar voren komt.
4. ✕ betekent dat het programma het betreffende standpunt uitdrukkelijk afwijst of een duidelijk tegengestelde eis formuleert.
5. — betekent daarentegen alleen dat er in het onderzochte programma geen voldoende eenduidig standpunt kon worden vastgesteld.

Dit onderscheid is belangrijk. Als in een verkiezingsprogramma uit 1983 bijvoorbeeld geen melding wordt gemaakt van een politiek concept dat pas decennia later aan belang won, zou het onserieus zijn om daaruit te concluderen dat het destijds werd afgewezen. Zwijgen is geen tegengesteld standpunt. De tabellen moeten daarom niet zozeer worden gezien als een puntensysteem, maar eerder als een leidraad voor de onderliggende originele bronnen.

Een vergelijking over vier decennia heeft zijn beperkingen

Een andere beperking is eveneens van belang: niet elke politieke eis kan zomaar over een periode van 42 jaar worden vergeleken. De Europese Gemeenschap van 1983 was niet de Europese Unie van 2025. Een oproep tot verdere Europese integratie betekende toen iets anders dan vandaag, omdat het uitgangspunt anders was.

Hetzelfde geldt voor het buitenlands beleid. De relatie tussen de Bondsrepubliek en de Sovjet-Unie kan niet zomaar worden gelijkgesteld met de relatie tussen Duitsland en het huidige Rusland. De randvoorwaarden op het gebied van het veiligheidsbeleid zijn net zozeer veranderd als de allianties, de grenzen en de militaire dreigingssituaties.

Ook op het gebied van migratie, staatsburgerschap, gezinsbeleid, energie en maatschappelijke kwesties zijn de rechtssituatie en de politieke terminologie deels ingrijpend veranderd.

Wanneer dergelijke verschillen van cruciaal belang zijn voor het begrip, worden ze kort toegelicht. Ze zijn echter niet bedoeld om onaangename of verrassende uitspraken historisch weg te redeneren. De context moet duidelijk maken onder welke omstandigheden een standpunt is geformuleerd. Het standpunt zelf blijft overeind.

1983 is niet automatisch „rechts“ en 2025 niet automatisch „links“

Juist daarom mag aan deze vergelijking geen politieke richting worden opgelegd. Het zou eenvoudig zijn om met een stelling te beginnen en vervolgens in duizenden pagina’s aan verkiezingsprogramma’s naar passende bewijzen te zoeken. Op die manier zou waarschijnlijk bijna elk gewenst verhaal verteld kunnen worden. De omgekeerde aanpak lijkt mij interessanter: eerst zo uniform mogelijke vragen stellen aan alle programma’s en pas daarna kijken wat daaruit naar voren komt.

Misschien is er bij maatschappelijk-politieke thema’s een duidelijke verschuiving in een bepaalde richting waarneembaar, terwijl op economisch-politiek vlak iets heel anders te zien is. Misschien zijn de standpunten op het gebied van buitenlands beleid sterker veranderd dan die op het gebied van binnenlands beleid. Misschien zijn er partijen die op sommige terreinen verbazingwekkend consistent zijn gebleven en op andere terreinen nauwelijks nog te herkennen zijn.

En wellicht blijkt het idee om politieke ontwikkelingen weer te geven op een enkele lijn tussen „links“ en „rechts“ al te simplistisch. Dat laten we op dit moment echter nadrukkelijk in het midden.

Een experiment met oude documenten

In wezen is dit artikel dan ook een experiment. We nemen politieke documenten uit vier zeer uiteenlopende jaren, splitsen ze op in zo vergelijkbaar mogelijke inhoudelijke kwesties en zetten de antwoorden naast elkaar. Niet de huidige zelfpresentatie van een partij bepaalt waarvoor zij vroeger stond. Evenmin mag de huidige politieke beoordeling bepalen hoe een historische uitspraak moet worden ingedeeld.

In eerste instantie is alleen van belang wat er is geschreven. Pas wanneer economisch beleid, de verzorgingsstaat, het gezin, migratie, burgerrechten, energie, Europa, de Bundeswehr, de NAVO, ontwapening en tal van andere kwesties afzonderlijk zijn bekeken, ontstaat er langzaam een breder beeld.

Of dit beeld uiteindelijk overeenkomt met de gangbare opvattingen over de ontwikkeling van de Duitse partijen, of dat het op sommige punten juist heel anders eruitziet, zal in de volgende hoofdstukken blijken.

Laten we beginnen bij het punt waarop politieke basisopvattingen van oudsher bijzonder duidelijk van elkaar verschillen: de economie, de markteconomie en de vraag welke rol de staat daarin moet spelen.

Economie, markt en de rol van de staat

Het economisch beleid is een van de terreinen waarop politieke uitgangspunten bijzonder duidelijk tot uiting komen. Moet de staat vooral de voorwaarden scheppen waaronder bedrijven en burgers economisch kunnen handelen? Of moet hij sterker ingrijpen, investeren, sturen en bepaalde ontwikkelingen gericht bevorderen?

Deze vragen komen in verschillende vormen voor in alle onderzochte decennia. Toch is de context waarin ze zich voordoen aanzienlijk veranderd. In 1983 kampte de Bondsrepubliek met hoge werkloosheid, zwakke groei en de economische gevolgen van de voorgaande oliecrises. In 1990 stond de Duitse hereniging op het punt te gebeuren, of was deze net voltooid. Hele economische structuren van de DDR moesten binnen zeer korte tijd in het West-Duitse economische bestel worden geïntegreerd.

In 2009 stond Duitsland opnieuw onder de directe invloed van de internationale financiële en economische crisis. Banken moesten worden gestabiliseerd, bedrijven moesten worden gesteund en er moesten conjunctuurprogramma’s worden opgezet. De Bondsdagverkiezingen vonden dus juist plaats in een situatie waarin zelfs partijen die in principe op de markteconomie zijn gericht, discussieerden over aanzienlijke overheidsingrepen. Het regeringsprogramma van de SPD uit 2009 stelde het overwinnen van deze crisis nadrukkelijk centraal.

In 2025 is de focus opnieuw verschoven. Concurrentievermogen, energieprijzen, bureaucratie, een tekort aan geschoolde arbeidskrachten, digitalisering en de internationale concurrentiestrijd om industriële vestigingsplaatsen bepalen grote delen van de economische beleidsprogramma’s. De CDU/CSU leggen bijzondere nadruk op groei, belastingverlichting voor bedrijven en minder regelgeving; ook de FDP koppelt haar programma uitdrukkelijk aan groei, belastingverlichting en een slankere overheid.

Een markteconomie betekent niet overal hetzelfde

Vrijwel alle onderzochte partijen aanvaarden tegenwoordig in principe een markteconomie. De verschillen beginnen bij de vraag hoe deze precies vorm moet krijgen.

De CDU/CSU en de FDP brengen de markteconomie van oudsher sterk in verband met ondernemersvrijheid, concurrentie, privé-eigendom en een beperking van overheidsregulering. Ook de SPD aanvaardt de markteconomie, maar koppelt deze sterker aan sociale zekerheid, medezeggenschap, cao-binding en overheidssturing.

Bij de Groenen komt daar nog een element bij. Al in hun vroege partijprogramma werd het idee ter discussie gesteld dat economische groei los van ecologische grenzen kan worden bekeken. Daaruit heeft zich in de loop van de decennia een economisch beleid ontwikkeld dat marktgerichte instrumenten in toenemende mate combineert met verstrekkende overheidsvoorschriften voor ecologische transformatie. Het programma-archief van de Heinrich-Böll-Stichting maakt het mogelijk om deze ontwikkeling aan de hand van historische documenten te volgen.

Daarom zou de simplistische indeling in „meer markt“ of „meer staat“ vaak te grof zijn. Een partij kan tegelijkertijd voorstander zijn van concurrentie in een markteconomie en miljardeninvesteringen van de staat eisen. Ze kan particuliere bedrijven stimuleren en bepaalde sectoren politiek sturen. En ze kan de bureaucratie willen afbouwen, terwijl ze op andere gebieden nieuwe regels eist.

De rol van de staat verandert door de crisis

De aanvullende tussentijdse analyse uit 2009 is daarom bijzonder interessant. De financiële crisis dwong vrijwel alle partijen om hun standpunt ten aanzien van overheidsingrijpen onder uitzonderlijke omstandigheden te formuleren. Maatregelen die in normale tijden als problematisch of buitensporig interventionistisch zouden zijn beschouwd, werden plotseling besproken met het oog op de stabilisatie van het financiële stelsel en de economie.

Juist hierdoor laat 2009 zien waarom afzonderlijke politieke standpunten altijd ook in hun historische context moeten worden gezien. De onderstaande matrix vergelijkt daarom geen afzonderlijke conjunctuurmaatregelen of belastingtarieven. Ze probeert de programmatische koers op langere termijn zichtbaar te maken: in hoeverre ligt de nadruk op de markt? Welke rol krijgt de staat? Hoe staan de partijen tegenover privatisering, regulering, investeringsbeleid, industriebeleid en staatsschuld?

Vergelijkingsmatrix: economie, markt en de rol van de staat

Legenda:
● uitdrukkelijk en centraal vertegenwoordigd
◐ uitdrukkelijk vertegenwoordigd, maar beperkt of niet centraal
○ in geringe mate, indirect of in ondergeschikte mate vertegenwoordigd
✕ uitdrukkelijk afgewezen of een duidelijk tegengesteld standpunt
— in het onderzochte programma is geen voldoende duidelijk standpunt vastgesteld

Methodologische opmerking:
De tekens geven geen politieke of kwalitatieve beoordeling weer. Ze vatten uitsluitend de programmatische koers van de onderzochte verkiezingsprogramma’s voor de Bondsdag samen. Een „—“ betekent uitdrukkelijk niet dat een partij een standpunt afwees.

Opmerking over 2009:
De Bondsdagverkiezingen van 2009 vormen een extra tussentijdse momentopname tussen de hereniging en het heden. Ze vallen precies in de periode van de internationale financiële en economische crisis, waardoor met name uitspraken over conjunctuurprogramma’s, overheidsingrijpen, industriebeleid en begrotingsdiscipline tegen deze historische achtergrond moeten worden gelezen.

* Voor 1990 moet rekening worden gehouden met de bijzondere historische situatie van de Groenen en Bündnis 90. De huidige partij Bündnis 90/Die Grünen bestond toen nog niet in haar latere gezamenlijke vorm.

Belastingen, de verzorgingsstaat en werk: wie draagt wat – en wat moet de staat waarborgen?

Er is nauwelijks een beleidsterrein dat zoveel fundamentele vraagstukken met elkaar verbindt als belastingen, werk en sociale zekerheid. In hoeverre moet de staat inkomsten en vermogen herverdelen? Tegen welke risico’s moet de gemeenschap bescherming bieden, en welke verantwoordelijkheid blijft bij het individu? Hoe groot moet het verschil zijn tussen inkomen uit arbeid en overheidsuitkeringen? En welke rol spelen vakbonden, werkgevers en de staat bij het vaststellen van lonen en arbeidsvoorwaarden?

Juist bij een vergelijking over een periode van meer dan vier decennia is daarbij voorzichtigheid geboden. De verzorgingsstaat van 1983 kan niet zomaar worden gelijkgesteld aan de verzorgingsstaat van 2025. Belastingtarieven, sociale uitkeringen, arbeidsmarktinstrumenten en zelfs de begrippen zijn veranderd. Het basisinkomen, het wettelijk minimumloon of de huidige vormen van bijstand bestonden toen nog niet in hun huidige vorm.

Daarom vergelijkt de onderstaande matrix niet zozeer afzonderlijke wetten als wel de programmatische koers: moet er meer worden herverdeeld of moeten de lasten meer worden verlicht? Moet de verzorgingsstaat worden uitgebreid of moet deze meer worden gericht op eigen verantwoordelijkheid en arbeidsprikkels? In hoeverre wordt de nadruk gelegd op werknemersrechten en vakbonden? En welk belang wordt gehecht aan het prestatiebeginsel?

Tussen sociale zekerheid en het prestatieprincipe

Opvallend is allereerst dat de fundamentele vraag in de loop van de decennia nauwelijks is veranderd. Vrijwel alle partijen koppelen sociale zekerheid in welke vorm dan ook aan het idee dat betaald werk de economische basis van de verzorgingsstaat vormt. Er zijn echter grote verschillen in het gewicht dat aan beide aspecten wordt toegekend.

De programma’s verschillen daarom niet zozeer wat betreft de abstracte vraag of er een sociale staat moet zijn, maar wel wat betreft de invulling daarvan. Terwijl sommige programma’s meer de nadruk leggen op sociale zekerheid, herverdeling en werknemersrechten, benadrukken andere eigen verantwoordelijkheid, premiebeperking en het financiële verschil tussen betaald werk en uitkeringen.

In 2025 komt deze discussie bijzonder duidelijk naar voren. De CDU/CSU spreekt van een „agenda voor de hardwerkenden“ en wil het basisinkomen vervangen door een nieuwe basisvoorziening. De FDP formuleert uitdrukkelijk het doel „werk in plaats van burgergeld“ en stelt voor om de uit de belasting gefinancierde sociale uitkeringen samen te voegen volgens het principe van een negatieve inkomstenbelasting. De SPD legt daarentegen de nadruk op hogere lonen, een sterkere binding aan cao’s en een minimumloon van 15 euro.

Het interessante aan deze langetermijnanalyse is nu welke van deze basisideeën al in de programma’s van 1983 en 1990 naar voren komen – en welke politieke instrumenten pas later worden toegevoegd.

Belastingen als uiting van uiteenlopende opvattingen over de staat

Hetzelfde geldt voor het belastingbeleid. De loutere roep om belastingverlaging zegt op het eerste gezicht weinig over wie er ontlast moet worden. Evenmin betekent de roep om hogere belastingen automatisch dat alle inkomens zwaarder belast moeten worden.

Zo koppelt de SPD in 2025 de belastingverlichting voor ongeveer 95 procent van de inkomstenbelastingplichtigen uitdrukkelijk aan een grotere bijdrage van hoge inkomens en vermogens. De CDU/CSU en de FDP willen daarentegen onder andere de inkomstenbelastingtarieven afvlakken en de grens voor het hoogste belastingtarief verhogen; de FDP eist bovendien de volledige afschaffing van de solidariteitstoeslag.

Voor een historische vergelijking is het daarom niet alleen interessant of een partij „belastingverlagingen“ of „belastingverhogingen“ eist. Doorslaggevend is welke opvatting over prestaties, herverdeling en overheidsfinanciering hierachter schuilgaat.

Werk: een balans tussen bescherming en flexibiliteit

Een derde gebied betreft de positie van de werknemer. Hier botsen verschillende opvattingen bijzonder direct met elkaar: moet de staat sterker ingrijpen in de loonvorming en de arbeidsvoorwaarden? Welke betekenis hebben cao-autonomie en vakbonden? Moet de arbeidstijd strenger worden gereguleerd of juist flexibeler worden gemaakt? En in hoeverre moet de staat ervoor zorgen dat betaald werk financieel aantrekkelijker blijft dan het ontvangen van uitkeringen?

Ook in dit verband zijn historische begrippen niet altijd direct vergelijkbaar. Een programma uit 1983 kon een wettelijk minimumloon in zijn huidige vorm niet beoordelen, aangezien dit destijds politiek gezien nog niet dezelfde functie had. Het ontbreken van een eis mag daarom achteraf niet als een afwijzing worden beschouwd.

Om die reden geeft het onderstaande overzicht geen beeld van afzonderlijke wetsvoorstellen. Het is veeleer bedoeld om de onderliggende programmatische richtingen met elkaar te kunnen vergelijken.

Vergelijkingsmatrix: belastingen, de verzorgingsstaat en werk

Familie, samenleving en maatschappelijk ideaalbeeld

Er zijn maar weinig beleidsterreinen waarop de kloof tussen 1983 en 2025 zo duidelijk zichtbaar is als in de opvattingen over het gezin, partnerschap en het samenleven in de samenleving. Daarbij zijn niet alleen de politieke eisen veranderd. Ook de taal waarmee over deze kwesties wordt gesproken, is deels al veranderd.

In 1983 vormde het huwelijk tussen man en vrouw voor grote delen van het politieke spectrum het vanzelfsprekende uitgangspunt van het gezinsbeleid. De politieke meningsverschillen hadden vooral betrekking op de vraag welke rol vrouwen in het gezin en op het werk moesten vervullen, hoe de kinderopvang moest worden georganiseerd en in hoeverre de staat de daadwerkelijke gelijkheid tussen mannen en vrouwen moest bevorderen.

Maar zelfs toen waren er al duidelijke scheidslijnen. De CDU en de CSU legden bijzonder veel nadruk op het gezin en het huwelijk als fundament van de samenleving. De SPD en de FDP koppelden het gezinsbeleid sterker aan de toenemende arbeidsparticipatie van vrouwen en de roep om gelijkheid. De Jonge Groenen stelden traditionele rolpatronen veel fundamenteler ter discussie en beschouwden verschillende vormen van samenleven al vroeg als onderdeel van individuele zelfbeschikking. Vier decennia later wordt over veel van deze kwesties onder andere omstandigheden gesproken.

Van het huwelijk als huishoudtaak naar het combineren van gezin en werk

De verandering is vooral duidelijk zichtbaar in de arbeidsparticipatie van vrouwen. In 1983 was het idee dat één van de ouders – in de praktijk meestal de moeder – in ieder geval voor een langere periode de zorg voor de kinderen op zich nam, maatschappelijk veel sterker verankerd dan vandaag de dag. Dat betekende echter niet dat alle politieke partijen vrouwen wilden vastpinnen op de rol van huisvrouw. De roep om betere carrièremogelijkheden voor vrouwen en een rechtvaardigere verdeling van de gezinstaken was toen al een politiek thema.

In de daaropvolgende decennia verschoof het zwaartepunt echter. In 2009 maakten ouderschapsuitkering, kinderopvang en het combineren van werk en gezin al vanzelfsprekend deel uit van het debat op federaal niveau. De SPD formuleerde gendergelijkheid uitdrukkelijk als een politieke transversale taak en wilde geregistreerde partnerschappen tussen personen van hetzelfde geslacht juridisch verder in lijn brengen met het huwelijk.

In 2025 is het combineren van gezin en werk in vrijwel het gehele politieke spectrum een gegeven. Zelfs daar waar een meer traditioneel gezinsbeeld wordt aangehangen, bestaat nauwelijks nog het idee dat vrouwen in principe zouden moeten afzien van betaald werk.

De eigenlijke conflictlijn is daarmee verschoven. Het gaat minder om de vraag of vrouwen moeten werken, maar meer om de manier waarop de kinderopvang wordt georganiseerd, hoe ouders werk en gezinsverantwoordelijkheden verdelen en in hoeverre de staat bepaalde gezinsmodellen moet ondersteunen. Het gezin blijft belangrijk – maar de definitie ervan verandert

Ook het begrip ‘gezin’ zelf is veranderd.

Voor de CDU en de CSU blijft het gezin een bijzonder belangrijke plaats innemen in hun programma. Het programma van 2025 koppelt gezinsondersteuning echter uitdrukkelijk aan ouderschapsverlof, ouderschapsuitkering, kinderopvang en de mogelijkheid om het gezinsleven individueel in te richten. Tegelijkertijd houdt de Unie vast aan een meer conservatieve visie op maatschappelijk beleid, bijvoorbeeld wat betreft zwangerschapsafbreking of de omgang met de wet op zelfbeschikking.

De SPD en de Groenen hanteren een ruimer begrip van het gezin. Daarbij is niet zozeer de concrete juridische of traditionele vorm van samenleven doorslaggevend, maar wel in toenemende mate het dragen van wederzijdse verantwoordelijkheid. Bij de SPD hoort daar in 2025 bijvoorbeeld uitdrukkelijk de gelijkwaardige verdeling van de gezinstaken bij.

De FDP volgt op haar beurt een liberale logica: de staat moet in principe minder bepalen welke particuliere levenswijze als maatschappelijk ideaal geldt.

Daardoor is de discussie, die vroeger sterk was gericht op het klassieke gezinsmodel, steeds meer uitgegroeid tot een debat over keuzevrijheid, gelijkheid en de neutraliteit van de staat ten opzichte van verschillende levensvormen.

Gelijkheid krijgt een nieuwe betekenis

Het begrip gelijkheid is bijzonder interessant. In 1983 draaide een aanzienlijk deel van het politieke debat nog om het daadwerkelijk doorvoeren van formele gelijkheid in het dagelijks leven. Carrièremogelijkheden, beloning, pensioenrechten, familierecht en de verdeling van gezinstaken speelden daarbij een belangrijke rol.

In 2009 was het debat al een stuk verder gevorderd. De SPD wilde het gelijkheidsbeleid uitdrukkelijk als een transversale taak behandelen en de actieve bevordering van vrouwen voortzetten. Ook bij de Groenen en bij delen van de overige partijen waren politieke instrumenten voor daadwerkelijke gelijkheid inmiddels sterker ingeburgerd.

In 2025 bestaat het principiële recht op gelijke rechten voor mannen en vrouwen in de praktijk over de partijgrenzen heen. De middelen zijn echter omstreden. Moet de staat quota opleggen? Moet gelijkheid alleen juridische gelijke behandeling betekenen of ook verschillende maatschappelijke uitkomsten politiek corrigeren? Hoe ver mag antidiscriminatiewetgeving gaan? En welke rol moeten geslacht en genderidentiteit überhaupt nog spelen in overheidsregelingen?

Zo kunnen politieke partijen zich tegelijkertijd inzetten voor de gelijkheid van mannen en vrouwen en toch volkomen tegengestelde standpunten innemen ten aanzien van concrete maatregelen.

Zwangerschapsafbreking als langdurig conflictpunt

Een van de weinige maatschappelijke discussies die over de gehele periode relatief goed te volgen is, betreft abortus.

Ook op dit gebied zijn de juridische situatie en het maatschappelijke debat veranderd. De fundamentele tegenstelling tussen het recht op zelfbeschikking van de vrouw en de bescherming van het ongeboren leven door de staat is echter gebleven.

De CDU en de CSU hechten van oudsher meer belang aan de bescherming van het ongeboren leven en houden in 2025 uitdrukkelijk vast aan de bestaande regeling van paragraaf 218. In hun huidige programma omschrijven zij deze regeling als een maatschappelijk compromis tussen het recht op zelfbeschikking van de vrouw en de bescherming van het ongeboren kind.

De SPD en met name de Groenen hechten meer waarde aan het recht op zelfbeschikking van de vrouw en hebben zich in de loop van de decennia ingezet voor verdergaande liberaliseringen. Ook hier blijkt uit de historische vergelijking dat niet elke politieke tegenstelling zomaar is verdwenen. Sommige hebben slechts van concrete vorm veranderd.

Er ontstaan nieuwe vragen, oude verdwijnen

Andere huidige maatschappelijke thema’s kunnen daarentegen helemaal niet op zinvolle wijze worden teruggevoerd tot 1983. De juridische gelijkstelling van partnerschappen tussen personen van hetzelfde geslacht is daar een goed voorbeeld van. In 1983 speelde het huidige debat over het huwelijk en het geregistreerd partnerschap in de verkiezingsprogramma’s voor de Bondsdag lang niet zo’n belangrijke rol. Het ontbreken van een programmapunt mag daarom niet automatisch worden geïnterpreteerd als een uitdrukkelijke afwijzing.

Dit geldt nog duidelijker voor actuele kwesties rond de wettelijke wijziging van de geslachtsaanduiding of de wet op zelfbeschikking. De huidige discussie kent geen echte tegenhanger in de verkiezingsprogramma’s voor de Bondsdagverkiezingen van begin jaren tachtig.

Juist op zulke punten is het streepje in de tabellen belangrijk. Het betekent niet: de partij was ertegen. Het betekent: deze vraag van vandaag kan niet serieus worden beantwoord op basis van het toenmalige programma.

Vergelijkingsmatrix: gezin, samenleving en maatschappelijk ideaalbeeld

Migratie, asiel, staatsburgerschap en integratie

Bijna geen enkel ander beleidsterrein vereist bij een vergelijking over meer dan vier decennia zoveel historische context als migratie en asiel. Dat komt niet alleen doordat de politieke standpunten zijn veranderd. Ook de wettelijke grondslagen, de omvang van de immigratie en deels zelfs de termen waarmee hierover wordt gesproken, zijn vandaag de dag anders dan in 1983 of 1990.

Begin jaren tachtig was de Bondsrepubliek al decennia lang een immigratieland, ook al zag het zichzelf politiek gezien lange tijd niet als zodanig. Miljoenen buitenlandse werknemers waren sinds de jaren vijftig en zestig in het kader van de zogenaamde werving van gastarbeiders naar Duitsland gekomen. Na de stopzetting van de werving in 1973 verschoof de discussie steeds meer naar gezinshereniging, integratie en de vraag of van verblijven die oorspronkelijk als tijdelijk waren bedoeld, een permanente immigratie was geworden.

Juist dit punt is belangrijk voor de historische vergelijking. De politieke discussie van toen was niet hetzelfde als het huidige debat over de immigratie van geschoolde arbeidskrachten, vluchtelingenmigratie over de Europese buitengrenzen of de omgang met afgewezen asielzoekers. Toch waren er toen al conflictlijnen die tot op de dag van vandaag herkenbaar zijn gebleven.

Duitsland als immigratieland – of juist niet?

Een van de meest opvallende veranderingen betreft al de manier waarop de werkelijkheid wordt beschreven. De CDU en de CSU hielden lange tijd vast aan het idee dat Duitsland geen klassiek immigratieland was. De immigratie moest worden beperkt en vooral de integratie van de buitenlanders die al permanent in Duitsland woonden, moest worden verbeterd.

De SPD en de Groenen neigden vroeger naar een expliciete opvatting van Duitsland als immigratieland. Deze ontwikkeling is vooral duidelijk te zien in 2009. Het toenmalige regeringsprogramma van de SPD stelde zonder omwegen: „Duitsland is een immigratieland.“ Tegelijkertijd moest gekwalificeerde immigratie beter mogelijk worden gemaakt en worden gestuurd.

Ook bij de CDU en de CSU was de toon tegen die tijd veranderd. In het regeringsprogramma van 2009 werd Duitsland weliswaar aangeduid als een „integratieland“, maar dit werd nog steeds uitdrukkelijk gekoppeld aan het „beperken en sturen van de immigratie“. Een goede kennis van het Duits en het succesvol afronden van integratiecursussen werden als centrale voorwaarden benadrukt.

Daarmee biedt juist 2009 een interessant tussentijds overzicht: de blijvende realiteit van immigratie werd binnen het gevestigde partijspectrum steeds meer erkend, maar politiek gezien op zeer uiteenlopende wijze geïnterpreteerd.

Asiel is niet hetzelfde als immigratie

Voor een eerlijke vergelijking moet bovendien onderscheid worden gemaakt tussen verschillende vormen van migratie. Asiel is een beschermingsrecht voor politiek vervolgden. Arbeidsmigratie en de immigratie van geschoolde arbeidskrachten volgen daarentegen economische respectievelijk migratiebeleidsregels. Gezinshereniging hangt op haar beurt samen met reeds bestaande verblijfsrechten.

In politieke discussies worden deze terreinen vaak door elkaar gehaald. Voor de programma-analyse zou dat problematisch zijn. Een partij kan tegelijkertijd gekwalificeerde arbeidsmigratie uitdrukkelijk bevorderen en een aanzienlijk restrictiever asielbeleid eisen. Ze kan gezinshereniging beperken en toch de immigratie van geschoolde arbeidskrachten vergemakkelijken. Evenzo kan een ruimhartig naturalisatiebeleid gepaard gaan met hoge eisen op het gebied van taal en integratie.

Daarom worden deze afzonderlijke dimensies in de onderstaande matrix zo consequent mogelijk van elkaar gescheiden.

1990 ligt nog vóór het asielcompromis

Het jaar 1990 is in dit verband van bijzonder belang. Het toenmalige grondrecht op asiel verschilde aanzienlijk van de latere regeling. Pas in 1992/93 bereikten de CDU/CSU, de FDP en de SPD overeenstemming over het zogenaamde asielcompromis. Met de wijziging van de grondwet en de invoering van het beginsel van veilige derde landen werd het Duitse asielrecht ingrijpend gewijzigd.

De verkiezingsprogramma’s van 1990 zijn nog vóór deze ommekeer opgesteld. Een restrictief of liberaal standpunt uit 1990 mag daarom niet zo worden geïnterpreteerd alsof de partij het al over het asielstelsel van 2025 had gehad. Het juridische uitgangspunt was een ander.

Dat geldt omgekeerd ook voor de huidige eisen inzake terugwijzingen aan de grenzen, Europese asielprocedures of procedures buiten de Europese Unie. Veel van deze instrumenten hebben geen directe historische tegenhanger.

Nationaliteit wordt een apart conflictpunt

De verandering is nog duidelijker te zien in het nationaliteitsrecht. Van oudsher was het Duitse nationaliteitsrecht sterk gebaseerd op het afstammingsbeginsel. Wie Duitse ouders had, kreeg in principe de Duitse nationaliteit. Het feit dat iemand in Duitsland was geboren en hier permanent woonde, leidde daarentegen niet automatisch tot het verkrijgen van de nationaliteit.

Onder de rood-groene bondsregering werd dit systeem vanaf 2000 ingrijpend gewijzigd en aangevuld met elementen van het geboorteplaatsbeginsel. In 2009 waren de daaruit voortvloeiende conflicten nog steeds duidelijk zichtbaar. De SPD wilde het verkrijgen van de Duitse nationaliteit verder vergemakkelijken en dubbele nationaliteit accepteren. In haar regeringsprogramma werd uitdrukkelijk vermeld dat mensen zich zowel met het land van herkomst als met Duitsland moesten kunnen identificeren.

In 2025 is het debat nog verder geëscaleerd. De SPD verdedigt de versoepelde naturalisatie en omschrijft Duitsland uitdrukkelijk als een moderne immigratiesamenleving. De CDU en CSU zetten daarentegen opnieuw sterker in op het beperken van de migratie en willen delen van de recente liberaliseringen van het nationaliteitsrecht ongedaan maken. Tegelijkertijd blijven zij onderscheid maken tussen gewenste immigratie van geschoolde arbeidskrachten en irreguliere of humanitaire migratie.

Zo kan een partij in dezelfde tabel zowel een strenge beperking van de ene vorm van migratie als een open houding ten opzichte van een andere vorm laten zien.

Integratie tussen stimulering en verplichting

Ook wat het begrip integratie betreft, zijn er meer overeenkomsten dan sommige politieke debatten doen vermoeden. Bijna alle partijen brengen integratie op een bepaald moment in verband met taal, onderwijs, betaald werk en maatschappelijke participatie. Het verschilt echter in hoeverre de nadruk wordt gelegd op stimulering of verplichting.

De CDU en de CSU leggen traditioneel meer nadruk op taal, rechtsorde en maatschappelijke integratie. In 2009 noemde de CDU/CSU een goede kennis van het Duits uitdrukkelijk een basisvoorwaarde voor succesvolle integratie.

In datzelfde jaar omschreef de SPD integratie in grotere mate als gelijkwaardige deelname aan het maatschappelijke, economische, culturele en politieke leven. Tegelijkertijd noemde ook zij het leren van de taal als de eerste en belangrijkste voorwaarde.

Dit is een goed voorbeeld van waarom de tabellen niet simpelweg een onderscheid kunnen maken tussen „voor integratie“ en „tegen integratie“. Het verschil zit hem veeleer in wat onder integratie wordt verstaan en welke partij meer verantwoordelijkheid wordt opgelegd: de immigrant, de staat of beide.

In 2025 vormt migratie opnieuw een belangrijke scheidslijn

Tegen 2025 is de politieke situatie opnieuw aanzienlijk veranderd. De grote vluchtelingenstroom sinds 2015, de Europese asielcrisis, de oorlog in Oekraïne, de stijgende vluchtelingenaantallen in verschillende jaren en het politieke debat over irreguliere migratie hebben ervoor gezorgd dat dit thema veel meer in het middelpunt van de Duitse politiek is komen te staan.

De CDU en CSU eisen uitdrukkelijk een „fundamentele koerswijziging in het migratiebeleid“ in 2025. Daaronder vallen terugwijzingen aan de Duitse grenzen, versnelde terugkeerprocedures, beperkingen op gezinshereniging en een beperking van de opvang op humanitaire gronden.

De SPD en de Groenen hechten meer waarde aan het zelfbeeld van Duitsland als immigratieland en leggen de nadruk op legale migratie, integratie en een vlottere maatschappelijke participatie. De FDP koppelt economisch gewenste immigratie aan strengere sturing en een restrictievere aanpak van irreguliere migratie.

Met de AfD doet er in 2025 bovendien een partij mee die de beperking, terugkeer en nationale controle van de migratie veel sterker centraal stelt in haar programma dan de overige partijen.

Juist deze vier historische meetpunten helpen daarom om een vaak te simplistisch beeld te vermijden. Migratie is niet alleen een scheidslijn tussen „open“ en „gesloten“. Arbeidsmigratie, asiel, gezinshereniging, staatsburgerschap en integratie kunnen zich binnen dezelfde partij op totaal verschillende manieren ontwikkelen.

Vergelijkingsmatrix: migratie, asiel, nationaliteit en integratie

De staat, binnenlandse veiligheid en burgerrechten: hoeveel macht heeft de staat nodig?

De verhouding tussen vrijheid en veiligheid is een van de oudste spanningsvelden in de democratische politiek. Een staat moet zijn burgers beschermen tegen geweld, criminaliteit en aanvallen op de democratische orde. Tegelijkertijd beschikt juist die staat over politie, inlichtingendiensten, strafrecht en in toenemende mate ook over technische middelen om zijn burgers te surveilleren.

Waar de juiste grens ligt, werd in 1983 onder andere omstandigheden besproken dan in 2025. De Bondsrepubliek van begin jaren tachtig werd gekenmerkt door de ervaringen met het terrorisme van de RAF, de discussies over het veiligheidsbeleid in de jaren zeventig en een intensieve discussie over gegevensbescherming, beroepsverboden, het recht op demonstratie en staatscontrole. Tegelijkertijd ontstonden er met de nieuwe sociale bewegingen ideeën over burgerparticipatie en directe democratie, die deels ver buiten het toenmalige parlementaire systeem reikten.

Meer dan vier decennia later zijn veel van de fundamentele vraagstukken van toen nog steeds actueel. De technische omstandigheden zijn echter ingrijpend veranderd. Videobewaking, biometrische methoden, digitale communicatiegegevens, kunstmatige intelligentie en internationale datanetwerken bieden de staat mogelijkheden die in 1983 nauwelijks voorstelbaar waren. Tegelijkertijd hebben internationaal terrorisme, georganiseerde misdaad, cyberaanvallen en extremistische netwerken het begrip binnenlandse veiligheid veranderd.

Des te interessanter is de vraag welke basishouding uit de respectieve verkiezingsprogramma’s naar voren komt.

Veiligheid en vrijheid zijn geen eenvoudige tegenstellingen

Bij een vergelijking moet een veelvoorkomende misvatting worden vermeden. Een partij die pleit voor een sterke politie is daarom niet automatisch tegen burgerrechten. Omgekeerd betekent een sterke nadruk op gegevensbescherming en vrijheidsrechten niet noodzakelijkerwijs dat de veiligheidsinstanties van de staat in principe moeten worden verzwakt.

Deze samenhang komt ook tot uiting in de verkiezingsprogramma’s voor 2025. De CDU en CSU willen onder andere de veiligheidsdiensten versterken en hen extra technische en juridische mogelijkheden bieden. Ook Bündnis 90/Die Grünen koppelen de eis van een daadkrachtige rechtsstaat aan een uitdrukkelijke nadruk op de grondrechten en mensenrechten. De FDP legt traditioneel bijzonder veel nadruk op burgerrechten en gegevensbescherming, maar pleit tegelijkertijd voor goed functionerende politie- en veiligheidsinstanties.

De verschillen liggen daarom vaak niet zozeer in een abstracte belijdenis van vrijheid of veiligheid, maar veeleer in de vraag welke ingrepen de staat mag doen, in hoeverre deze moeten worden gecontroleerd en welk gewicht in geval van twijfel aan de rechten van de individuele burger wordt toegekend.

Van de volkstelling tot digitale bewaking

Vooral op het gebied van gegevensbescherming wordt de historische afstand duidelijk. In 1983 was gegevensbescherming al een belangrijk politiek thema. In datzelfde jaar leidde de geplande volkstelling tot een brede maatschappelijke discussie, die uiteindelijk resulteerde in het beroemde volkstellingsarrest van het Bundesverfassungsgericht en in de ontwikkeling van het recht op informatiezelfbeschikking. De discussie van toen had betrekking op papieren vragenlijsten en overheidsdatabanken. Tegenwoordig gaat het om digitale communicatie, locatiegegevens, gezichtsherkenning, geautomatiseerde analyse van grote hoeveelheden gegevens en de toegang van veiligheidsdiensten tot versleutelde communicatie. De technische dimensie is veranderd. De fundamentele politieke vraag is echter hetzelfde gebleven:

Wat mag de staat over zijn burgers weten?

Daarom worden in de onderstaande matrix geen afzonderlijke technische instrumenten met elkaar vergeleken. Een programma uit 1983 kon immers geen standpunt bevatten over de huidige gezichtsherkenning of over de analyse van moderne berichtendiensten. Bepalend is veeleer de herkenbare basisoriëntatie ten aanzien van staatsbewaking, gegevensbescherming en de verhouding tussen burger en veiligheidsapparaat.

Directe democratie als tweede ontwikkelingslijn

Een tweede interessante ontwikkeling op de lange termijn betreft de vraag hoe burgers politieke beslissingen zouden moeten beïnvloeden.

De Groenen brachten begin jaren tachtig een uitgesproken basisdemocratisch zelfbeeld in het Duitse partijlandschap. Hun verkiezingsoproep voor de Bondsdagverkiezingen van 1983 wordt bewaard in het archief van de Heinrich-Böll-Stichting; daar zijn bovendien het programma uit 1990 en andere historische programmadocumenten beschikbaar.

Tegenwoordig komen oproepen tot volksreferenda of andere vormen van directe democratie niet uitsluitend voor bij partijen die uit deze traditie zijn voortgekomen. Met name de AfD legt in haar programma van 2025 nadrukkelijk de nadruk op volksreferenda en het idee dat het volk de directe soeverein is.

Juist hier is dan ook goed te zien hoe een politiek instrument in de loop van decennia van partijpolitieke kleur kan veranderen, zonder dat de partijen die erom vragen daarom per se vergelijkbare politieke opvattingen hoeven te hebben.

Vergelijkingsmatrix: staat, binnenlandse veiligheid, burgerrechten en democratie

Onderwijs, wetenschap en culturele aangelegenheden

Het onderwijsbeleid is een van de terreinen waarop politieke verschillen vaak minder tot uiting komen in de algemene doelstellingen dan in de vraag hoe deze doelstellingen moeten worden bereikt. Bijna geen enkele partij is tegen goede scholen, gekwalificeerde leraren, hoogwaardige universiteiten of beter beroepsonderwijs. De verschillen beginnen bij schoolstructuren, prestatie-eisen, bevoegdheden, collegegeld en de rol van de staat.

Ook bij historische vergelijkingen is voorzichtigheid geboden. Het onderwijslandschap van 1983 was anders dan dat van 2025. Scholen met een voltijds programma waren veel minder gangbaar, digitalisering speelde geen rol, het Bolognaproces met bachelor- en masterdiploma’s bestond nog niet en de discussie over landelijke onderwijsnormen had een andere betekenis. Toch laten sommige fundamentele vraagstukken zich verrassend goed door de decennia heen volgen.

Prestaties en gelijke kansen

Een van deze conflictlijnen betreft de verhouding tussen prestaties en gelijke kansen. De CDU en de FDP leggen traditioneel meer nadruk op prestatie-eisen, verschillende onderwijstrajecten en de autonomie van scholen en hogescholen. Ook in 2025 stelt de CDU/CSU uitdrukkelijk „leerplezier, inzet en prestaties“ centraal en pleit zij voor verplichte taaltests vóór de schoolinstroom.

De SPD en de Groenen hechten meer belang aan het loskoppelen van onderwijssucces van sociale afkomst. Hieruit vloeien eisen voort voor vroegtijdige ondersteuning, dagopvang, betere financiële middelen voor achtergestelde scholen en een gemakkelijkere toegang tot hogere diploma’s.

Het contrast is echter minder duidelijk dan dergelijke korte beschrijvingen doen vermoeden. Ook de SPD en de Groenen eisen dat het onderwijssysteem goed presteert, terwijl de CDU en de FDP gelijke kansen uitdrukkelijk als doel noemen. De verschillen zitten hem eerder in de vraag welke oorzaken voor ongelijke onderwijskansen worden aangenomen en welke overheidsinstrumenten daaruit worden afgeleid.

De schoolstructuur blijft een oude bron van conflicten

De historische scheiding is duidelijker zichtbaar in de organisatie van het onderwijs. De SPD en met name de Groenen stonden van oudsher meer open voor geïntegreerde schoolvormen. De CDU en CSU verdedigden sterker het gestructureerde schoolsysteem en de verschillende diploma’s. Ook de FDP legde meer nadruk op differentiatie, keuzemogelijkheden en concurrentie dan op één uniforme schoolvorm.

Deze discussie is in de loop van de decennia aan scherpte ingeboet. Gemeenschapsscholen, algemene scholen en andere geïntegreerde schoolvormen maken inmiddels deel uit van veel regionale onderwijssystemen, terwijl tegelijkertijd het gymnasium, de Realschule en andere gedifferentieerde trajecten blijven bestaan.

Hieruit blijkt ook hier weer een terugkerend patroon in dit artikel: wat vroeger als een fundamentele systeemkwestie werd besproken, kan decennia later deels naast elkaar bestaan.

In 2009 zal de federale overheid een belangrijkere rol gaan spelen

Vooral de tussentijdse meting van 2009 is interessant. De resultaten van de eerste PISA-onderzoeken hadden eerder een brede discussie op gang gebracht over de prestaties van het Duitse onderwijssysteem. Tegelijkertijd was het na de hervorming van het federalisme in 2006 omstreden in hoeverre de federale overheid überhaupt betrokken zou moeten zijn bij het onderwijsbeleid.

De SPD eiste in 2009 uitdrukkelijk een gezamenlijke inspanning van de federale overheid, de deelstaten en de gemeenten, hogere onderwijsuitgaven, meer aanbod voor hele-dagopvang, maatschappelijk werk op scholen en een collegegeldvrije eerste studie tot en met het masterniveau.

Ook de Groenen wijdden een uitgebreid hoofdstuk van hun programma aan het onderwijs, onder de titel „Onderwijs in plaats van beton“, en stelden betere scholen, hogescholen en opleidingen centraal in hun verkiezingsprogramma. De kolom „2009” laat dan ook heel goed zien dat verschillende onderwerpen op het gebied van het onderwijsbeleid die we tegenwoordig goed kennen, toen al stevig verankerd waren.

Hogescholen tussen toegang, concurrentie en vrijheid

Een andere langdurige twistpunt betreft de hogescholen. Hoe open moet de toegang zijn? In hoeverre moet de staat hogescholen financieren en aansturen? Hoeveel autonomie moeten universiteiten hebben? En moeten studenten via collegegeld rechtstreeks bijdragen aan de financiering ervan?

Juist over het collegegeld werd er in de jaren 2000 heftig gediscussieerd. De SPD eiste in 2009 uitdrukkelijk een collegegeldvrije basisopleiding tot en met de master. Tegelijkertijd wilde de partij de toegang tot het hoger onderwijs vergemakkelijken voor mensen met een beroepsdiploma die geen eindexamen hadden afgelegd.

De FDP en de CDU/CSU legden meer nadruk op autonomie van het hoger onderwijs, concurrentie en prestatiegerichte structuren. De Groenen koppelden een zo open mogelijke toegang tot het hoger onderwijs aan het afwijzen van sociale toegangsbarrières.

Ondanks alle verschillen is er echter één opmerkelijke constante: de vrijheid van wetenschap en onderzoek wordt in principe door alle politieke partijen hoog gewaardeerd. Zelfs de AfD benadrukt in 2025 uitdrukkelijk de autonomie van de universiteiten en de vrijheid van onderzoek en onderwijs.

Meer continuïteit dan bij andere onderwerpen

In vergelijking met het sociaal, energie- of veiligheidsbeleid vallen er op het gebied van onderwijs in eerste instantie minder opvallende koerswijzigingen op. De fundamentele doelstellingen zijn al decennialang vergelijkbaar: onderwijs moet sociale mobiliteit mogelijk maken, de economie en de samenleving voorzien van gekwalificeerd personeel en het wetenschappelijk vermogen waarborgen.

De verschillen liggen vooral in de institutionele ordening. De discussie over schoolstructuren en bevoegdheden is bijzonder hardnekkig. De CDU en de FDP leggen meer nadruk op differentiatie, prestaties, autonomie en federale verantwoordelijkheid. De SPD en de Groenen benadrukken meer gelijke toegang, sociale kansengelijkheid en een grotere verantwoordelijkheid van de staat voor vergelijkbare onderwijsomstandigheden.

Tegelijkertijd zijn de partijen op sommige praktische punten nader tot elkaar gekomen. Volledige dagopvang, stimulering van jonge kinderen, beroepsopleiding en extra ondersteuning voor kinderen met een achterstand bij de start zijn tegenwoordig in verschillende vormen bijna overal te vinden.

Dat betekent echter niet dat het onderwijsbeleid apolitiek is geworden. Het debat is slechts gedeeltelijk verlegd.

Het midden van de periode verklaart het een en ander

Ook hier vormt 2009 een nuttig aanvullend referentiepunt. De SPD pleitte destijds onder meer voor meer onderwijsuitgaven, scholen met een volledige dagopvang, inclusief onderwijs, meer studieplaatsen en een collegegeldvrije eerste studie. De Groenen maakten van onderwijs, met een eigen uitgebreid programmahoofdstuk, een centraal onderdeel van hun maatschappelijk-politieke visie. De FDP stelde daar meer concurrentie, vrijheid van onderwijs en eigen verantwoordelijkheid tegenover; hun volledige „Duitslandprogramma 2009“ is nog steeds te vinden in het Archief van het Liberalisme.

Hieruit blijkt dat een aanzienlijk deel van het huidige onderwijsdebat al in 2009 zichtbaar was. Nieuw zijn vooral andere randvoorwaarden: digitalisering, een tekort aan geschoolde arbeidskrachten, de toenemende bezorgdheid over afnemende basisvaardigheden en de vraag in hoeverre een federaal onderwijssysteem vergelijkbaarheid op nationaal niveau nodig heeft.

Juist daarom leent het onderwijsbeleid zich goed als tegenvoorbeeld voor beleidsterreinen waar de uitgangspunten volledig zijn veranderd. Hier verandert vaak niet zozeer het doel als wel het antwoord op de vraag:

Welke school, welke hogeschool en welk staatsbestel leiden daar het meest naartoe?

Vergelijkingsmatrix: onderwijs, wetenschap en hoger onderwijs

Waarom de werkelijkheid kan afwijken van verkiezingsprogramma’s

De econoom Christian Rieck beschouwt politieke onwaarheden niet in de eerste plaats als een moreel falen van individuele politici, maar als het gevolg van verkeerde prikkels. Vanuit speltheoretisch oogpunt verliezen beloften aan geloofwaardigheid wanneer het niet nakomen ervan nauwelijks persoonlijke gevolgen heeft. Dergelijke uitspraken worden „cheap talk“: Voor kiezers wordt het steeds moeilijker om betrouwbare toezeggingen te onderscheiden van strategische communicatie. Tegelijkertijd zorgt de enorme hoeveelheid informatie voor een transparantieparadox. Hoe meer schandalen, verontwaardiging en nieuwsberichten tegelijkertijd om aandacht strijden, hoe moeilijker het wordt om werkelijk belangrijke gebeurtenissen te herkennen.

Waarom liegen politici zo schaamteloos tegen ons? (Toegepaste rationaliteitstheorie) | Prof. dr. Christian Rieck

Rieck vergelijkt dit effect met een denial-of-service-aanval: de beperkte aandacht van het publiek wordt door steeds nieuwe prikkels vastgehouden. Tegelijkertijd verschuiven door gewenning de maatstaven voor welk politiek gedrag nog als uitzonderlijk wordt beschouwd. Zijn conclusie: niet de hoop op fundamenteel „betere“ politici lost het probleem op. Doorslaggevend zijn institutionele spelregels, waardoor eerlijkheid, controleerbare toezeggingen en persoonlijke verantwoordelijkheid weer een strategisch voordeel krijgen.

Energie, kernenergie, milieu en klimaat: van de oliecrisis naar klimaatneutraliteit

Er is bijna geen enkel beleidsterrein dat zich zo goed leent voor een vergelijking over vier decennia als het energiebeleid. Veel van de fundamentele vragen uit 1983 zijn verrassend genoeg nog steeds actueel: hoe veilig is de energievoorziening? Hoe afhankelijk mag Duitsland zijn van energie-importen? Welke rol moeten steenkool en kernenergie spelen? In hoeverre mag de staat ingrijpen in de energievoorziening? En welke prijs is een samenleving bereid te betalen voor milieu- en klimaatbescherming?

Toch zou het misleidend zijn om het debat van toen simpelweg in termen van vandaag te beschrijven. In 1983 stond klimaatneutraliteit niet centraal in de discussie over het energiebeleid. De ervaringen met de oliecrises lagen nog vers in het geheugen, voorzieningszekerheid en afhankelijkheid van geïmporteerde aardolie speelden een grote rol, en kernenergie was het onderwerp van een fundamenteel politiek conflict.

Voor de Groenen was het verzet tegen kernenergie een van hun belangrijkste speerpunten bij de oprichting. De CDU/CSU en de FDP beschouwden kernenergie daarentegen als een belangrijk onderdeel van een veilige energievoorziening. Ook de SPD bevond zich in 1983 nog in een andere energiepolitieke situatie dan in latere decennia.

In 2025 is het beeld heel anders. De laatste Duitse kerncentrales zijn stilgelegd, hernieuwbare energiebronnen vormen een aanzienlijk deel van de elektriciteitsproductie, klimaatneutraliteit is een centraal politiek begrip geworden – en tegelijkertijd worden de voorzieningszekerheid, de energieprijzen en het concurrentievermogen van de industrie opnieuw intensief besproken. Juist daarom is het de moeite waard om eens naar de oude programma’s te kijken.

Kernenergie als politieke scheidslijn

In het begin van de jaren tachtig was kernenergie niet zomaar één van de vele technologieën op het gebied van energiebeleid. Het was een van de grote maatschappelijke twistpunten in de Bondsrepubliek.

De CDU en de CSU spraken zich uit voor het voortzetten van het gebruik van kernenergie. Ook de FDP vond dit noodzakelijk zolang andere energiebronnen geen toereikend alternatief boden. De Groenen namen daarentegen een fundamenteel ander standpunt in: de uitstap uit kernenergie behoorde tot de identiteitsbepalende eisen van de jonge partij.

Bij de SPD verliep de ontwikkeling minder rechtlijnig. De partij was begin jaren tachtig nog lang niet die consequente partij die voor een uitstap uit kernenergie pleitte, zoals ze in latere decennia soms werd gezien. Binnen de sociaaldemocratie nam de scepsis ten aanzien van kernenergie echter aanzienlijk toe. Na de kernramp in Tsjernobyl in 1986 veranderde het standpunt uiteindelijk fundamenteel.

Alleen al aan dit ene onderwerp is dan ook te zien hoe politieke standpunten kunnen verschuiven. Een technologie waarvan het verdere gebruik in 1983 door belangrijke delen van het gevestigde partijenstelsel werd gesteund, was decennia later in Duitsland politiek grotendeels afgeschreven.

In 2025 staat deze kwestie echter opnieuw ter discussie. De CDU/CSU en de FDP willen een terugkeer naar kernenergie, of in ieder geval de technische mogelijkheid daarvan, niet uitsluiten. De AfD pleit uitdrukkelijk voor een terugkeer naar kernenergie. De SPD en de Groenen houden daarentegen vast aan de voltooide uitstap. Daarmee bestaat er 42 jaar later opnieuw een duidelijke partijpolitieke scheidslijn – zij het onder volstrekt andere technische en politieke omstandigheden.

Van milieubescherming naar klimaatbeleid

De taal van het milieubeleid is nog duidelijker veranderd. Milieubescherming was in 1983 geenszins uitsluitend een thema van de Groenen. Luchtvervuiling, bossterfte, waterbescherming, afval, landschapsverlies en verontreiniging hielden ook de gevestigde partijen bezig. De verschillen lagen eerder in de vraag welke consequenties hieruit moesten worden getrokken.

De Groenen brachten ecologische problemen al vroeg in verband met een principiële kritiek op onbeperkte economische groei en industriële productiemethoden. Andere partijen legden meer nadruk op het koppelen van milieubescherming aan technische vooruitgang, economische groei en markteconomische instrumenten.

In 2025 is de milieubescherming van toen uitgegroeid tot een alomvattend klimaatbeleid. CO₂-uitstoot, internationale klimaatdoelstellingen, hernieuwbare energie, warmteopwekking, mobiliteit en industriële transformatie worden inmiddels beschouwd als een onderling samenhangend systeem.

Er is inmiddels nauwelijks nog onenigheid over de vraag of er in de politiek rekening moet worden gehouden met klimaatveranderingen. De meningen lopen daarentegen sterk uiteen over de vraag met welke instrumenten, in welk tempo en met welke economische gevolgen dit moet gebeuren.

De voorzieningszekerheid keert terug

Het is tegelijkertijd interessant dat een thema weer aan belang heeft gewonnen dat al begin jaren tachtig een centrale rol speelde: de veiligheid van de energievoorziening.

Destijds stond de afhankelijkheid van aardolie-importen centraal. Tegenwoordig gaat het daarnaast ook om aardgas, elektriciteitsnetten, opslagfaciliteiten, waterstof, hernieuwbare energiebronnen en de geopolitieke gevolgen van internationale leveringsrelaties.

Ten minste sinds de Russische aanval op Oekraïne en het vrijwel volledige einde van de vroegere Duitse afhankelijkheid van Russisch pijpleidinggas is energievoorziening weer uitdrukkelijk een onderdeel van het veiligheidsbeleid.

In dit hoofdstuk komen dus twee zeer uiteenlopende ontwikkelingen met elkaar in botsing. Enerzijds zijn er nieuwe concepten zoals klimaatneutraliteit en een grotendeels op hernieuwbare energie gebaseerde energievoorziening. Anderzijds komen klassieke vraagstukken rond energieprijzen, binnenlandse energiebronnen, afhankelijkheid van import en voorzieningszekerheid weer naar voren.

Vergelijkingsmatrix: energie, kernenergie, milieu en klimaat

Verkeer, infrastructuur en landbouw: mobiliteit tussen groei en beperkingen

Het vervoersbeleid lijkt op het eerste gezicht minder fundamenteel dan de grote discussies over de sociale staat, kernenergie of binnenlandse veiligheid. Bij nader inzien raakt het echter aan een aantal van dezelfde vraagstukken: moet de staat vooral infrastructuur beschikbaar stellen en de keuze van het vervoermiddel aan de burger overlaten? Of moet hij gericht invloed uitoefenen op de manier waarop mensen en goederen worden vervoerd? Is toenemende mobiliteit in principe wenselijk, of moet het verkeer om ecologische redenen worden beperkt?

Ook hier verschillen de uitgangssituaties van 1983 en 2025 aanzienlijk. Begin jaren tachtig was de auto al het dominante individuele vervoermiddel. De uitbreiding van snelwegen en rijkswegen maakte al decennia lang deel uit van het infrastructuurbeleid van de Bondsrepubliek. Tegelijkertijd werden de gevolgen van het toenemende verkeer steeds zichtbaarder. Luchtvervuiling, ruimtebeslag, verkeerslawaai en de druk op de steden werden politieke thema’s.

De Groenen stelden vanaf het begin een fundamenteel andere visie op het verkeer tegenover deze ontwikkeling. Het openbaar vervoer en het spoorvervoer moesten worden versterkt, terwijl het gemotoriseerde individuele verkeer juist moest worden teruggedrongen. Bij de gevestigde partijen ging het meer om het naast elkaar verder ontwikkelen van verschillende vervoerswijzen.

In 2025 is dit oude debat nog steeds herkenbaar. Daar zijn echter klimaatbescherming, elektromobiliteit, laadinfrastructuur, CO₂-beprijzing en de vraag of de overheid bepaalde aandrijftechnologieën politiek moet bevoordelen, bijgekomen.

De auto: tussen vrijheid en politieke sturing

De verschillende standpunten komen vooral duidelijk naar voren als het gaat om particuliere personenauto’s. De CDU/CSU, FDP en AfD leggen in 2025 relatief veel nadruk op individuele mobiliteit, openheid voor technologie en het belang van de auto. De CDU/CSU wil het door de EU geplande verbod op de registratie van nieuwe personenauto’s met verbrandingsmotor vanaf 2035 ongedaan maken. Ook de FDP verzet zich tegen een politiek opgelegde uitfasering van verbrandingsmotoren en zet sterker in op concurrentie tussen verschillende technologieën. De AfD wijst een politiek afgedwongen overstap naar elektromobiliteit bijzonder duidelijk af.

De SPD en de Groenen zetten sterker in op de transitie van het wegverkeer naar emissiearmere of elektrische aandrijvingen en op een grotere rol voor het spoor en het openbaar vervoer.

Het is daarbij niet zozeer interessant dat de partijen de voorkeur geven aan verschillende vervoersmiddelen. Bepalend voor de vergelijking op lange termijn is de onderliggende vraag of het vervoersbeleid vooral mobiliteit mogelijk moet maken of tegelijkertijd de keuze van het vervoersmiddel moet sturen. Deze tegenstelling bestond al in 1983.

De spoorwegen als verbazingwekkende consensus

Op het gebied van het spoorvervoer bestaat er een aanzienlijk grotere consensus. Vrijwel alle partijen pleiten in verschillende decennia voor een efficiënt spoorwegnet. De verschillen zitten vooral in de prioriteit die hieraan wordt gegeven ten opzichte van het weg- en luchtvervoer, en in de mate waarin de overheid het gebruik ervan moet stimuleren.

Juist daarom zou de eenvoudige tabelregel „Uitbreiding van het spoor“ weinig zeggingskracht hebben. De ene partij kan tegelijkertijd snelwegen en spoorwegen willen uitbreiden. Een andere partij kan de uitbreiding van het spoor uitdrukkelijk koppelen aan het doel om het verkeer van de weg naar het spoor te verplaatsen.

De matrix maakt daarom onderscheid tussen de loutere uitbreiding van een vervoerswijze en een politiek gewenste verschuiving tussen verschillende vervoerswijzen.

Landbouw tussen markt, voedselvoorziening en ecologie

Ook de landbouw is sinds 1983 aanzienlijk veranderd. Destijds stonden de landbouwprijzen, de inkomens van de boeren, het Europese landbouwbeleid en het veiligstellen van de binnenlandse landbouw sterk op de voorgrond. Milieuproblemen als gevolg van intensieve landbouw werden weliswaar steeds vaker besproken, maar hadden nog niet het belang dat ze vandaag de dag hebben.

Ook op dit gebied stelden de Groenen al vroeg de tot dan toe heersende opvatting ter discussie dat de landbouwproductiviteit steeds verder moest worden opgevoerd. Ecologische landbouw, veehouderij, bestrijdingsmiddelen en de bescherming van natuurlijke hulpbronnen kregen in hun programma een aanzienlijk grotere rol toebedeeld.

In 2025 behoren veel van deze thema’s al lang tot het algemene politieke repertoire. Bijna geen enkele partij spreekt zich uit tegen de bescherming van de natuur, de bodem of het water. De verschillen zitten veeleer in de instrumenten en in de verhouding tussen ecologische eisen, landbouwproductiviteit, voorzieningszekerheid en de economische vrijheid van de bedrijven.

Ook op dit beleidsterrein zien we dus een patroon dat we al vaker zijn tegengekomen: een eis kan vanuit de politieke marge doordringen tot de algemene consensus, terwijl het eigenlijke conflict vervolgens gaat over de vraag hoe ver de praktische uitvoering ervan moet gaan.

Vergelijkingsmatrix: vervoer, infrastructuur en landbouw

Europa, de EG/EU en nationale soevereiniteit

Er is bijna geen enkel ander beleidsterrein dat tussen 1983 en 2025 institutioneel zo sterk is veranderd als het Europese beleid. Dat maakt de vergelijking bijzonder interessant – en tegelijkertijd methodologisch lastig.

In 1983 bestond er nog geen Europese Unie. De Bondsrepubliek was lid van de Europese Gemeenschappen, waarvan de politieke en economische integratie aanzienlijk minder ver gevorderd was dan vandaag. Er was geen euro, geen Europese interne markt in zijn latere vorm, geen gemeenschappelijk buitenlands en veiligheidsbeleid en geen burgerschap van de Unie. Talrijke politieke bevoegdheden die vandaag de dag op Europees niveau worden uitgeoefend, lagen destijds volledig bij de lidstaten.

Toch was de koers al onderwerp van politieke discussies. Hoe ver moest de Europese eenwording gaan? Moest Europa op de lange termijn uitgroeien tot een politieke unie? Welke bevoegdheden moesten de nationale staten behouden? En moest de Europese integratie vooral ten dienste staan van economische samenwerking, of in toenemende mate ook politieke soevereiniteit bundelen?

Deze vragen komen in alle onderzochte verkiezingsprogramma’s terug – alleen het uitgangspunt verschuift met elk decennium.

In 1983 had „meer Europa“ een andere betekenis dan vandaag de dag

Dat is vooral belangrijk voor de tabellen. Een partij die in 1983 een vergaande Europese integratie eiste, deed dat binnen een gemeenschap die toen nog aanzienlijk minder bevoegdheden had. Dezelfde eis in het jaar 2025 veronderstelt daarentegen al decennia van voortgeschreden integratie.

Daarom kan een ingevulde cirkel bij „verdere Europese integratie“ in beide jaren staan en toch zeer uiteenlopende praktische gevolgen hebben.

De CDU/CSU, de SPD en de FDP behoorden al vroeg in principe tot de integratievriendelijke krachten in de Bondsrepubliek. De Europese eenwording werd niet alleen gezien als een economisch project, maar ook als een antwoord op de Duitse en Europese geschiedenis.

Bij de vroege Groenen lag de verhouding ingewikkelder. Enerzijds waren zij voorstander van internationale samenwerking en grensoverschrijdende politieke oplossingen. Anderzijds stonden zij aanzienlijk sceptischer tegenover gecentraliseerde instellingen, militaire structuren en een Europese integratie die in de eerste plaats economisch werd opgevat. In de loop van de decennia is ook hier het standpunt veranderd.

1990: De Duitse hereniging en de Europese eenwording gaan hand in hand

Het jaar 1990 vormt een uitzondering in de Europese politiek. De Duitse hereniging riep onmiddellijk de vraag op hoe het grotere en herenigde Duitsland in Europa moest worden geïntegreerd. Voor grote delen van het toenmalige partijspectrum hoorden de Duitse eenheid en een verdiepte Europese integratie dan ook uitdrukkelijk bij elkaar.

Tegelijkertijd was de Europese Gemeenschap op weg naar de structuur waaruit enkele jaren later, met het Verdrag van Maastricht, de Europese Unie zou voortkomen.

De vergelijking tussen 1990 en 2025 laat daarom niet alleen zien dat de politieke partijen zijn veranderd. Het laat ook zien hoeveel van de toen nog toekomstige integratiestappen inmiddels politieke realiteit zijn geworden.

2009: De Europese Unie is al lang een vast onderdeel van het dagelijks leven

In 2009 was deze ontwikkeling al ver gevorderd. De euro was al jaren contant geld, de Europese interne markt was een feit en de Europese Unie was na verschillende uitbreidingsrondes gegroeid tot 27 lidstaten. Tegelijkertijd stond Europa onder de indruk van de internationale financiële crisis en zou het Verdrag van Lissabon nog datzelfde jaar in werking treden.

Daarmee kwam de soevereiniteitskwestie al concreter aan de orde dan in 1983 of 1990. Het ging niet meer voornamelijk om de vraag of Europese instellingen extra bevoegdheden moesten krijgen. Veel vaker ging het om de vraag op welke gebieden beslissingen op Europees niveau moesten worden genomen, hoe democratische controle kon worden georganiseerd en waar het subsidiariteitsbeginsel grenzen moest stellen aan de Europese bevoegdheden.

Juist bij de FDP en de CDU/CSU is dit verband interessant: beide partijen staan in principe achter de Europese integratie, maar benadrukken tegelijkertijd de subsidiariteit en de noodzaak om niet elke politieke kwestie in Brussel te centraliseren.

De SPD en de Groenen zetten sterker in op gezamenlijk Europees optreden, met name op gebieden waar nationale oplossingen als ontoereikend worden beschouwd.

In 2025 zal er weer meer over soevereiniteit worden gediscussieerd

Tegen 2025 is de conflictlijn in het Europese beleid opnieuw veranderd. De EU is inmiddels niet alleen een economische ruimte, maar reguleert ook talrijke aspecten van het dagelijks leven en speelt een steeds grotere rol op het gebied van migratie, energie, klimaat, digitalisering, buitenlands beleid en defensie.

De CDU, de SPD, de Groenen en de FDP blijven in principe achter de Europese Unie en haar verdere politieke slagkracht staan. De meningsverschillen hebben vooral betrekking op de mate van verdere integratie en de vraag in hoeverre nationale bevoegdheden behouden moeten blijven.

Met de AfD is er tegelijkertijd een partij vertegenwoordigd die het huidige integratiemodel veel fundamenteler ter discussie stelt en pleit voor een verregaande teruggave van bevoegdheden aan de nationale staten.

Hierdoor ontstaat in 2025 voor het eerst binnen deze vergelijking een zeer duidelijk programmatisch tegenstandpunt ten opzichte van die richting van Europese integratie die de CDU, SPD, FDP en later ook de Groenen decennialang in principe hebben gesteund.

---

Huidig onderzoek naar vertrouwen in de politiek en de media

---

Europa en soevereiniteit zijn geen eenvoudige tegenstellingen

Ook hier zou het niettemin onjuist zijn om de programma’s alleen in „voor Europa“ en „tegen Europa“ in te delen. Een partij kan de EU uitdrukkelijk steunen en tegelijkertijd nationale bevoegdheden willen beschermen. Ze kan een gemeenschappelijk Europees buitenlands beleid eisen en tegelijkertijd het subsidiariteitsbeginsel benadrukken. Evenzo kan ze meer Europese samenwerking op het gebied van defensie eisen, maar centralisatie van andere beleidsterreinen afwijzen.

Daarom maakt de onderstaande matrix een onderscheid tussen Europese integratie, bevoegdheidsoverdracht, nationale soevereiniteit, subsidiariteit, de gemeenschappelijke munt en het buitenlands en defensiebeleid. Pas dan wordt duidelijk hoe verschillend een in principe positieve relatie met Europa kan worden vormgegeven.

Een opmerkelijke continuïteit bij de gevestigde partijen

In vergelijking met andere beleidsterreinen valt in de eerste plaats op hoe stabiel de in principe pro-Europese koers van de CDU, SPD en FDP al decennia lang is gebleven.

Al in 1983 was verdere Europese integratie voor deze partijen geen marginaal onderwerp. Met name voor de CDU/CSU behoorde de integratie van Duitsland in een verenigd Europa tot het politieke zelfbeeld van de naoorlogse periode. Ook de SPD en de FDP steunden de politieke verdieping van de Europese Gemeenschap.

In 1990 werd deze drijfveer door de Duitse hereniging nog eens versterkt. In 2009 was de vroegere doelstelling al lang een institutionele realiteit geworden. Veel bevoegdheden waren al geëuropeaniseerd, de euro was ingevoerd en de uitbreiding naar het oosten was voltooid.

Daardoor verschoof het politieke debat steeds meer van de principiële kwestie van integratie naar de concrete grenzen daarvan.

Bij de Groenen vindt er een duidelijke toenadering plaats

Interessanter is de ontwikkeling van de Groenen. De vroege Groenen stonden aanzienlijk kritischer tegenover de bestaande Europese structuren. Hun scepsis was echter niet per se gericht tegen internationale samenwerking op zich. Er werd veeleer kritiek geuit op economische centralisatie, democratische tekortkomingen, militaire structuren en een vorm van Europese integratie die vanuit groen perspectief te sterk werd bepaald door markt- en groei-belangen.

Tegen 2009 was dit standpunt ingrijpend veranderd. De Groenen behoorden inmiddels tot de partijen die zich bijzonder uitgesproken uitspraken voor een verdieping van de Europese Unie, sterkere Europese instellingen en gezamenlijke Europese oplossingen.

Ook hier blijkt uit de extra tussentijdse opname dan ook dat de verandering al lang vóór 2025 grotendeels was voltooid.

De FDP combineert integratie en subsidiariteit

De FDP vertoont een ander patroon. Deze partij behoort altijd tot de integratievriendelijke partijen, maar koppelt dit in vergelijking met andere partijen sterk aan de eis dat Europese instellingen zich moeten concentreren op taken die daadwerkelijk grensoverschrijdend zijn.

Europa moet ingrijpen op gebieden waar gezamenlijk optreden een duidelijk voordeel oplevert. Andere beslissingen moeten zo dicht mogelijk bij de burger blijven en dus op gemeentelijk, regionaal of nationaal niveau worden genomen.

Deze combinatie van Europese integratie en subsidiariteit is belangrijk, omdat hieruit blijkt dat de roep om beperking van de Europese bevoegdheden niet automatisch een afwijzing van de Europese Unie betekent. Juist dit verschil zal in 2025 bijzonder relevant worden.

In 2025 ontstaat er een meer principiële tegenstand

Met de AfD komt er een standpunt bij dat aanzienlijk verder gaat dan de traditionele kritiek op het Europese beleid van de FDP of conservatieve geledingen binnen de CDU/CSU. Het gaat hier niet louter om afzonderlijke bevoegdheden of meer subsidiariteit, maar om een fundamenteel andere visie op de verhouding tussen de natiestaat en het Europese niveau.

De nationale soevereiniteit moet weer veel meer centraal komen te staan, terwijl de supranationale bevoegdheden moeten worden teruggeschroefd. Hierdoor ontstaat er in de Europese beleidsmatrix 2025 een spanningslijn die in deze vorm niet aanwezig was in de verkiezingsprogramma’s van de gevestigde West-Duitse partijen uit 1983.

Dat betekent echter niet dat elke roep om nationale soevereiniteit automatisch aan een bepaalde partij kan worden toegeschreven. Ook de CDU en de FDP benadrukken de grenzen van de Europese bevoegdheden – maar dan wel binnen een model dat in principe integratie bevordert.

De betekenis van dezelfde positie verandert afhankelijk van het uitgangspunt

Misschien laat geen enkel ander hoofdstuk zo duidelijk een fundamenteel methodologisch probleem van deze vergelijking zien. In 1983 kon een partij pleiten voor aanzienlijk meer Europese integratie, zonder daarmee ook maar enigszins de huidige omvang van de Europese bevoegdheden te eisen.

In 2025 kan diezelfde partij daarentegen op bepaalde terreinen meer nationale autonomie eisen en toch programmatisch veel sterker in Europa geïntegreerd zijn dan zij in 1983 überhaupt had kunnen zijn.

Daarom moeten de symbolen altijd in samenhang met hun historische achtergrond worden geïnterpreteerd. Een ● bij „verdere Europese integratie“ betekent niet dat de concrete doelstelling uit 1983 en die uit 2025 identiek zouden zijn. Het betekent dat de partij, uitgaande van de toenmalige situatie, uitdrukkelijk voorstander was van verdere integratie. Juist hierdoor wordt duidelijk hoe ver niet alleen de partijen, maar ook het politieke coördinatensysteem zelf is verschoven.

En bijna nergens komt dit veranderde coördinatensysteem zo duidelijk naar voren als in het volgende hoofdstuk. Want bij de Bundeswehr, de NAVO, de VS, Rusland en het vredesbeleid komen de wereld van de Koude Oorlog, de hoop op een nieuwe vredesorde na 1990 en de veiligheidsconflicten van het jaar 2025 rechtstreeks met elkaar in botsing.

Vergelijkingsmatrix: Europa, EG/EU en nationale soevereiniteit

De Bundeswehr, de NAVO en vrede: van herbewapening naar een keerpunt in de geschiedenis

Als er één beleidsterrein is waarop het historische verschil tussen 1983 en 2025 bijzonder duidelijk naar voren komt, dan is het wel het buitenlands en veiligheidsbeleid. En toch komen we al meer dan vier decennia lang steeds weer dezelfde fundamentele vragen tegen.

Hoe sterk moet Duitsland militair zijn? Hoe belangrijk is de band met de Verenigde Staten? Kan veiligheid vooral door afschrikking worden bereikt, of eerder door ontwapening en dialoog? Welke rol moet de NAVO spelen? Onder welke voorwaarden mag de Bundeswehr buiten Duitsland worden ingezet? Moet Duitsland wapens leveren aan landen die militair worden aangevallen? En in hoeverre moet Europa op het gebied van veiligheidsbeleid zelfstandig kunnen handelen ten opzichte van de VS?

In 1983 werden deze vragen gesteld tegen de achtergrond van de Koude Oorlog. Duitsland was verdeeld. Honderdduizenden Amerikaanse en Sovjet-soldaten stonden tegenover elkaar in Europa. De Bondsrepubliek behoorde tot de NAVO, de DDR tot het Warschaupact. Een militair conflict tussen de twee machtsblokken zou Duitsland hoogstwaarschijnlijk rechtstreeks hebben getroffen.

In 1990 leek deze wereldorde plotseling te verdwijnen. In 2009 bevond Duitsland zich dan weer in een totaal andere fase op het gebied van veiligheidsbeleid. De Bundeswehr nam al geruime tijd deel aan internationale missies, Afghanistan domineerde het politieke debat, de NAVO had zich ver naar het oosten uitgebreid en de betrekkingen met Rusland werden als veel coöperatiever beschouwd dan vandaag de dag.

In 2025 is de militaire verdediging van het land en het bondgenootschap, na de Russische aanval op Oekraïne, immers weer centraal komen te staan in de Duitse politiek. Juist de extra tussentijdse opname uit 2009 maakt daarom duidelijk dat de ontwikkeling geenszins rechtlijnig is verlopen.

1983: Afschrikking of ontwapening?

Bij de Bondsdagverkiezingen van 1983 liep een van de scherpste politieke tegenstellingen langs het veiligheids- en vredesbeleid.

De CDU en de CSU spraken zich ondubbelzinnig uit voor de NAVO en het NAVO-dubbelbesluit. Militaire kracht en geloofwaardige afschrikking moesten voorkomen dat de Sovjet-Unie een strategisch overwicht in Europa zou verwerven.

Ook de FDP bleef vasthouden aan het westerse bondgenootschap, maar koppelde dit sterker aan wapenbeheersing, ontspanning en onderhandelingen.

De SPD bevond zich in een lastigere situatie. Bondskanselier Helmut Schmidt had zelf een belangrijke rol gespeeld bij het tot stand komen van het NAVO-dubbelbesluit. Tegelijkertijd keerden steeds grotere delen van zijn eigen partij zich tegen de geplande stationering van Amerikaanse middellangeafstandsraketten. Vredes- en ontwapeningsbeleid kregen binnen de SPD steeds meer gewicht.

De Groenen gingen veel verder. De vredesbeweging en het verzet tegen de nucleaire bewapening behoorden, naast de milieu- en anti-kernenergiebeweging, tot de politieke wortels van de jonge partij. De kritiek richtte zich niet alleen tegen afzonderlijke wapensystemen. Delen van het vroege Groene partijprogramma stelden de militaire bloklogica zelf ter discussie.

In 1983 stonden dus niet alleen verschillende maatregelen op het gebied van veiligheidsbeleid tegenover elkaar. Er was al onenigheid over de fundamentele vraag hoe veiligheid überhaupt tot stand komt.

1990: Een nieuwe vredesorde lijkt mogelijk

Slechts zeven jaar later was de situatie drastisch veranderd. De Berlijnse Muur was gevallen. Duitsland was herenigd. De communistische regeringen in Oost-Europa waren ingestort, het Warschaupact was bezig uiteen te vallen en kort daarna zou ook de Sovjet-Unie verdwijnen.

Daarmee werd ontwapening plotseling niet alleen meer geëist, maar ook daadwerkelijk op grote schaal in praktijk gebracht. De strijdkrachten werden ingekrompen, de wapenvoorraden werden verminderd en de decennialange militaire confrontatie tussen Oost en West leek te zijn overwonnen.

De programma’s uit 1990 weerspiegelen daarom deels een politieke verwachting die vanuit het perspectief van vandaag bijna als een apart historisch tijdperk overkomt: het idee dat er een duurzame Europese vredesorde zou kunnen ontstaan, waarin militaire confrontatie steeds meer wordt vervangen door samenwerking, ontwapening en gezamenlijke veiligheidsstructuren.

Voor een historische vergelijking is deze context van cruciaal belang. Een oproep tot ontwapening in 1990 ontstond onder totaal andere omstandigheden dan dezelfde oproep in 2025.

2009: De Bundeswehr is al lang in het buitenland

De aanvullende tussentijdse opname uit 2009 verandert het beeld nogmaals aanzienlijk. Duitsland was inmiddels al bijna twintig jaar herenigd. Veel voormalige leden van het Warschaupact maakten deel uit van de NAVO. De betrekkingen met Rusland waren, ondanks bestaande conflicten, aanzienlijk coöperatiever dan vandaag de dag.

Tegelijkertijd was de taak van de Bundeswehr veranderd. Duitse soldaten waren ingezet op de Balkan en in Afghanistan. Het ging dus niet meer voornamelijk om de klassieke verdediging van het eigen grondgebied tegen een mogelijke aanval vanuit het oosten. Internationale crisisbeheersing, stabilisatiemissies en de vraag onder welke voorwaarden Duitse soldaten buiten het NAVO-gebied mogen worden ingezet, stonden veel sterker in de schijnwerpers.

Juist bij de Groenen laat 2009 zien hoe ver de verandering in het buitenlands beleid al was gevorderd. In het verkiezingsprogramma werd de trans-Atlantische samenwerking onder de nieuwe Amerikaanse president Barack Obama uitdrukkelijk aangemerkt als een kans voor de „vernieuwing van het trans-Atlantische bondgenootschap“. De partij accepteerde in principe de ISAF-missie in Afghanistan, maar koppelde haar instemming aan een strategiewijziging en eiste een perspectief voor de geleidelijke terugtrekking van de internationale troepen. Tegelijkertijd moest de Bundeswehr worden ingekrompen en omgevormd tot een vrijwilligersleger.

Dat wijkt al aanzienlijk af van het veiligheidsbeleid van de Groenen uit die tijd. Maar het is ook nog niet het standpunt van 2025.

In 2009 komt de verandering bij de Groenen bijzonder duidelijk naar voren

In 1983 en 1990 stonden de Groenen aanzienlijk sceptischer tegenover militaire afschrikking, NAVO-structuren en de Bundeswehr. In 2009 accepteerden ze al een Bundeswehr die onder parlementaire controle internationale taken kon uitvoeren. Tegelijkertijd bleven ontwapening, restrictieve wapenexport, afschaffing van de dienstplicht en een sterke oriëntatie op de Verenigde Naties centrale onderdelen van hun programma.

In 2025 is de verandering nog verder gevorderd. De Groenen spreken zich nu duidelijk uit voor de NAVO, voor militaire steun aan Oekraïne, voor een Bundeswehr die in staat is zich te verdedigen en voor grotere inspanningen op het gebied van defensie.

De verandering vond dus niet plotseling plaats na 2022. Een aanzienlijk deel had zich al tussen 1990 en 2009 voltrokken. De veiligheidssituatie na de Russische aanval op Oekraïne leidde vervolgens tot een verdere verschuiving.

Ook de SPD bevindt zich in 2009 tussen twee tijdperken in

Bij de SPD is een ander patroon te zien. In het regeringsprogramma van 2009 werd gepleit voor modernisering en een krachtige uitrusting van de Bundeswehr. De dienstplicht zou niet worden afgeschaft, maar verder worden ontwikkeld. Er was echter wel voorzien in een grotere mate van vrijwilligheid bij de daadwerkelijke oproeping.

Tegelijkertijd bleef de sociaaldemocratische traditie van ontwapening, wapenbeheersing, multilateralisme en civiele conflictpreventie duidelijk herkenbaar.

Daarmee sprak de SPD zich in 2009 al duidelijk uit voor het militaire handelingsvermogen van Duitsland binnen de NAVO, de EU en bij internationale missies. De nadruk op het gebied van veiligheidsbeleid lag echter nog aanzienlijk sterker op internationaal crisisbeheer dan op de klassieke landsverdediging.

In 2025 is daar weer verandering in gekomen. De NAVO wordt nu uitdrukkelijk aangemerkt als onmisbaar voor de Europese veiligheid. Duitsland moet meer verantwoordelijkheid nemen voor de verdediging van het bondgenootschap, de Bundeswehr moet blijvend beter worden uitgerust en een aanzienlijk grotere rol spelen aan de oostflank van de NAVO. Tegelijkertijd blijft de SPD vasthouden aan wapenbeheersing, diplomatie en een langetermijndoelstelling van nucleaire ontwapening.

Ook hier is er dus geen sprake van een eenvoudige overgang van „vredesbeleid“ naar „militair beleid“. Veeleer verandert de verhouding tussen beide.

2025: Defensie is weer een centraal politiek thema

Met de Russische aanval op Oekraïne in februari 2022 kwam een vraag terug in Europa die na 1990 tijdelijk grotendeels overwonnen leek: kan een Europese staat zijn grenzen en zijn politieke bestaan opnieuw met militair geweld tegen een andere staat moeten verdedigen?

Dit antwoord heeft het Duitse veiligheidsbeleid ingrijpend veranderd. Defensie-uitgaven, munitievoorraden, luchtverdediging, wapenproductie, personeelssterkte en het vermogen om het land en het bondgenootschap te verdedigen staan weer centraal.

De CDU, SPD, De Groenen en de FDP spreken zich in 2025 in principe uit voor de NAVO en voor een sterkere defensiecapaciteit. Ze verschillen echter van mening over individuele wapenleveranties, de omvang van de militaire steun aan Oekraïne, de dienstplicht en strategische kwesties.

De AfD neemt een duidelijk ander standpunt in ten aanzien van Rusland, sancties en wapenleveranties. De partij zet zich sterker in voor het herstel van de betrekkingen met Rusland en verwerpt de tot nu toe door Duitsland verleende wapensteun aan Oekraïne.

Zo ontstaat er een opmerkelijke constellatie. Een deel van de begrippen die in 1983 bijzonder sterk met de vredesbeweging werden geassocieerd – ontspanning, begrip, terughoudendheid bij wapenleveranties en kritiek op militaire escalatie – is in 2025 deels op een andere plek in het partijspectrum terug te vinden.

Dat betekent nadrukkelijk niet dat de onderliggende politieke concepten identiek zouden zijn. Het toont echter opnieuw aan dat individuele politieke standpunten van partij kunnen wisselen.

Vergelijkingsmatrix: de Bundeswehr, de NAVO, de VS, Rusland en het vredesbeleid

Wat blijft er over na 42 jaar verkiezingsprogramma’s?

Toen ik aan dit overzicht begon, wist ik zelf niet precies wat eruit zou komen. Dat was uiteindelijk precies de reden waarom ik eraan begon.

Het ging mij er niet om een bepaalde politieke stelling te bevestigen. Ik wilde ook niet aantonen dat Duitsland de afgelopen decennia over het geheel genomen naar links of naar rechts is opgeschoven. Dat soort uitspraken hoor je al vaak genoeg. Ik was geïnteresseerd in een veel eenvoudigere vraag: wat hebben de partijen eigenlijk werkelijk geschreven?

Dus niet wat we vandaag de dag denken te herinneren. Niet wat er op sociale media over een partij wordt gezegd. Niet hoe politieke tegenstanders haar beschrijven. En ook niet hoe een partij haar eigen verleden vandaag de dag voorstelt. Maar wat er vóór de Bondsdagverkiezingen zwart op wit in het verkiezingsprogramma stond. Tijdens mijn onderzoek was ik zelf ook benieuwd naar de resultaten.

Partijen waren voor mij nooit het eigenlijke uitgangspunt

Ik ben niet zo’n partijmens. Politieke inhoudskwesties interesseren me veel meer dan de vraag welk partijlogo erboven staat.

Dat was ook een reden om de CDU/CSU, de SPD, de Groenen en de FDP niet alleen te bekijken aan de hand van hun huidige programma’s, maar ook aan de hand van documenten uit vier zeer verschillende politieke tijdperken. Bij de AfD is een dergelijke historische beschouwing natuurlijk niet mogelijk. De partij bestond in 1983 en 1990 nog niet.

Toch moest ze voor 2025 in deze vergelijking worden meegenomen. Niet omdat ik een grote voorstander van de AfD zou zijn. Dat ben ik niet. Maar als een aanzienlijk deel van de politieke discussie in Duitsland om deze partij draait en er regelmatig wordt gediscussieerd over de vraag of bepaalde standpunten rechts, conservatief, liberaal, sociaal of extreem zijn, dan wilde ik in ieder geval weten: waar hebben we het eigenlijk concreet over? Wat staat er daadwerkelijk in het partijprogramma? En deze vraag moet net zo goed gelden voor alle andere partijen.

Het zou weinig zin hebben om bij de ene partij bijzonder kritisch te kijken en bij de andere partij uit te gaan van je eigen ideeën over waar die partij vermoedelijk voor staat. Als verkiezingsprogramma’s met elkaar worden vergeleken, moeten voor alle partijen zoveel mogelijk dezelfde maatstaven gelden.

Het verleden past niet helemaal in het heden

Een van de moeilijkheden bij deze vergelijking werd al duidelijk uit de eerste historische documenten: het verleden laat zich niet zomaar meten aan de hand van het politieke coördinatensysteem van het jaar 2025.

Sommige actuele controversiële kwesties bestonden in 1983 nog helemaal niet. Andere bestonden wel, maar werden onder totaal andere omstandigheden besproken.

Duitsland was verdeeld. De Europese Unie bestond nog niet. De Sovjet-Unie bestond daarentegen wel degelijk. De NAVO stond tegenover het Warschaupact. De Duitse energievoorziening was gebaseerd op een andere structuur. Het internet speelde geen rol in het dagelijks leven. Om nog maar te zwijgen van sociale netwerken, smartphones, digitale massacommunicatie of kunstmatige intelligentie.

Ook migratie, staatsburgerschap en Europese integratie werden besproken in het licht van onder meer juridische en maatschappelijke omstandigheden.

Daarom zou het methodologisch onjuist zijn om overal waar een verkiezingsprogramma uit 1983 niets zegt over een actueel onderwerp, daar een politiek standpunt in te lezen.

Soms betekent een ontbrekend vermelding in de tabellen eigenlijk maar één ding: die vraag was toen nog niet aan de orde.

Tegelijkertijd valt er verbazingwekkend veel te herkennen

Aan de andere kant is het verrassend hoeveel fundamentele vragen al decennia lang onbeantwoord zijn gebleven.

• In hoeverre moet de staat zijn burgers ontlasten en in hoeverre moet hij eigen verantwoordelijkheid van hen verlangen?
• In hoeverre moet het inkomen worden herverdeeld?
• In hoeverre mogen veiligheidsdiensten ingrijpen in burgerrechten?
• Moet Europa steeds hechter samenwachsen of moeten zoveel mogelijk beslissingen bij de nationale staten blijven?
• Komt vrede eerder tot stand door militaire afschrikking of door ontwapening en dialoog?
• Hoeveel economische welvaart mag milieubescherming kosten – of is zo’n afweging op zich al verkeerd?
• Hoeveel immigratie heeft een land nodig of kan het aan?
• En welke rol moeten familie, individuele levensplannen en maatschappelijke tradities spelen?

De concrete antwoorden veranderen. De onderliggende vragen blijven echter verbazingwekkend vaak hetzelfde. Juist daarom zijn oude verkiezingsprogramma’s zo interessant. Op sommige punten komen ze vreemd over, op andere juist verbazingwekkend actueel.

Politieke standpunten kunnen veranderen

Voor mij is dit een van de interessantste bevindingen van deze vergelijking. Politieke standpunten lijken niet voor altijd aan één partij gebonden te zijn.

Een eis kan op een bepaald moment typisch ‘groen’ zijn en decennia later grotendeels deel uitmaken van de politieke consensus. Een andere eis kan vroeger door een grote volkspartij zijn verdedigd en later alleen nog bij een andere partij voorkomen. Weer andere ideeën verdwijnen vrijwel volledig.

En soms blijft een partij trouw aan haar basisstandpunt, terwijl de politieke context eromheen verandert. Juist daarom moet men voorzichtig zijn met uitspraken als: „Deze partij is vandaag de dag nog steeds dezelfde partij als toen“ of „Partij A is naar links of naar rechts opgeschoven“.

Op welk beleidsterrein?

Dat is de cruciale vraag. Een partij kan op sociaal-politiek vlak aanzienlijk zijn veranderd en op economisch-politiek vlak verbazingwekkend constant zijn gebleven. Ze kan haar standpunt ten aanzien van de NAVO volledig wijzigen en tegelijkertijd al veertig jaar hetzelfde basisstandpunt over kernenergie innemen. Ze kan in het Europees beleid meer staatsintegratie eisen en in het economisch beleid minder overheidsregulering.

Een enkele politieke as kan dergelijke bewegingen maar moeilijk weergeven.

Dat komt vooral duidelijk naar voren bij de Groenen

Nauwelijks een ontwikkeling illustreert dit beter dan de vergelijking tussen de Groenen van 1983 en die van 2025. Op het gebied van milieubescherming en de afwijzing van kernenergie is een opmerkelijke continuïteit waarneembaar. Veel ecologische eisen, waarmee de partij begin jaren tachtig nog buiten de toenmalige politieke mainstream stond, zijn inmiddels veel breder verspreid.

Op het gebied van buitenlands en veiligheidsbeleid ontstaat daarentegen een heel ander beeld. De vroege Groenen werden sterk gekenmerkt door de vredesbeweging, ontwapening, scepsis ten opzichte van de NAVO en afwijzing van de militaire logica. In 2025 staan de Groenen achter de NAVO, militaire afschrikking, een defensiecapabele Bundeswehr en omvangrijke wapenleveranties aan Oekraïne.

Je kunt deze verandering toejuichen of bekritiseren. Voor dit artikel is geen van beide doorslaggevend. Wat in eerste instantie telt, is alleen:

Het heeft plaatsgevonden. Waarom het heeft plaatsgevonden, zou een heel ander onderzoek zijn. De wereld van 2025 is immers ook anders dan die van 1983.

En ook de andere partijen hebben niet stilgezeten

Hetzelfde geldt, zij het op andere terreinen, voor de CDU/CSU, de SPD en de FDP. Sommige standpunten blijken al decennia lang verbazingwekkend stabiel te zijn. Andere veranderen geleidelijk. Weer andere ondergaan na historische gebeurtenissen een regelrechte breuk.

De hereniging brengt veranderingen teweeg in de programma’s van 1990. Tsjernobyl verandert het Duitse debat over kernenergie. Het einde van de Koude Oorlog verandert het veiligheidsbeleid. Europese integratie verandert de kwestie van nationale soevereiniteit. Migratie verandert het binnenlands beleid. De klimaatverandering verandert het energie-, vervoers- en industriebeleid. De Russische aanval op Oekraïne verandert op zijn beurt het debat over de Bundeswehr, de NAVO en militaire afschrikking.

Partijprogramma’s ontstaan nu eenmaal niet in een vacuüm. Juist daarom is de vergelijking tussen 1983, 1990 en 2025 interessanter dan een simpele tegenstelling tussen „vroeger“ en „nu“. Het jaar 1990 ligt daartussenin als een historische momentopname van een wereld die zich op dat moment fundamenteel aan het herordenen was.

Wat betekenen „links“ en „rechts“ dan eigenlijk nog?

Daarmee kom ik weer terug bij de vraag waarmee dit onderzoek begon. Natuurlijk hebben de begrippen ‘links’ en ‘rechts’ nog steeds betekenis. Ze beschrijven politieke tradities, maatschappelijke opvattingen en historische conflictlijnen. Ze zijn zeker niet volkomen nutteloos.

Maar voor een vergelijking over een periode van 42 jaar lijken ze me steeds grof.

• Is een restrictief migratiebeleid automatisch rechts?
• Is overheidssturing van de economie links?
• Is directe democratie links of rechts?
• Is de roep om ontwapening ‘links’ als deze in 1983 door de Groenen wordt uitgedragen, maar nog steeds ‘links’ als soortgelijke eisen decennia later vanuit een totaal andere politieke hoek komen?
• Is een sterke nationale soevereiniteit conservatief, terwijl een gemeenschappelijke Europese defensie progressief is?
• En hoe classificeer je een partij die op economisch gebied liberaal, op maatschappelijk gebied conservatief en op het gebied van buitenlands beleid interventionistisch is?

Hoe nauwkeuriger je afzonderlijke onderwerpen bekijkt, hoe moeilijker het wordt om ze eenvoudig in een hokje te plaatsen. Misschien ligt het probleem daarom niet in het feit dat begrippen als ‘links’ en ‘rechts’ onjuist zouden zijn. Misschien verwachten we er gewoon te veel van.

Verkiezingsprogramma's zijn geen realiteit in de regering

Een beperking moet aan het einde echter nogmaals uitdrukkelijk worden vermeld. Dit artikel vergelijkt verkiezingsprogramma’s. Het onderzoekt niet wat partijen na een verkiezing daadwerkelijk hebben gedaan. Het beoordeelt niet welke verkiezingsbeloften zijn nagekomen. Het onderzoekt geen coalitieakkoorden en geen stemmingen in de Bondsdag. En het probeert evenmin vast te stellen of het daadwerkelijke beleid van een partij in overeenstemming was met haar eigen programmatische uitspraken.

Dat zou een heel ander – en waarschijnlijk nog veel groter – project zijn. Een verkiezingsprogramma legt in de eerste plaats vast met welke standpunten een partij zich op een bepaald moment aan de kiezers heeft gepresenteerd. Niet meer dan dat. Maar ook niet minder.

Juist voor een historische vergelijking is dit van grote waarde. Een verkiezingsprogramma is namelijk een politieke momentopname die na tientallen jaren niet meer achteraf kan worden gewijzigd. Wat erin staat, stond erin.

Misschien is het soms de moeite waard om het origineel eens te bekijken

Dat is uiteindelijk ook de conclusie die ik uit dit onderzoek trek. Politieke discussies worden tegenwoordig vaak in razend tempo gevoerd. Er wordt een zin geciteerd, een fragment gedeeld, een standpunt samengevat en een partij binnen enkele seconden in een hokje geplaatst. Algoritmen en sociale netwerken werken korte en eenduidige oordelen in de hand. Er blijft daarbij weinig ruimte over voor historische context.

Oude verkiezingsprogramma’s zijn precies het tegenovergestelde. Ze zijn lang. Soms wat droog. Af en toe omslachtig geformuleerd. Sommige passages lijken vanuit hedendaags perspectief bijna uit een andere wereld te komen. Maar juist daarom kunnen ze buitengewoon verhelderend zijn. Want plotseling staat daar niet meer wat iemand beweert dat een partij vroeger eens heeft vertegenwoordigd.

Daar staat wat ze daadwerkelijk heeft verdedigd. En dan kun je er een programma uit 1983 naast leggen. Eentje uit 1990. Eentje uit 2025. Je kunt dezelfde vraag stellen en kijken welke antwoorden er zijn gegeven. Dat is geen vervanging voor een politieke beoordeling. Maar het biedt wel een veel betere basis daarvoor.

Kijk eerst goed voordat je een oordeel velt

Misschien is dat daarom wel de meest logische afsluiting van deze vergelijking. Het gaat er niet om na 42 jaar aan verkiezingsprogramma’s een winnaar aan te wijzen. Evenmin kan hieruit worden afgeleid welke partij vandaag de juiste is.

Andere vragen zijn interessanter:

• Welke partij is het meest veranderd – en op welk gebied?
• Welke is verrassend constant gebleven?
• Welke stelling, die in 1983 volkomen vanzelfsprekend leek, zou vandaag de dag tot heftige discussies leiden?
• Welke eis uit het jaar 2025 zou voor een kiezer uit 1983 nauwelijks te begrijpen zijn geweest?
• Welke standpunten die vroeger door een minderheid werden ingenomen, behoren tegenwoordig tot de politieke mainstream?
• En welke voormalige mainstreamstandpunten zijn inmiddels alleen nog maar aan de rand van het partijspectrum te vinden?
• Maar bovenal: zijn de Duitse partijen daadwerkelijk gezamenlijk naar links of naar rechts opgeschoven?

Nu ik me in de afzonderlijke thema’s heb verdiept, lijkt de vraagstelling me al te eenvoudig. Economie, maatschappij, migratie, energie, Europa en buitenlands beleid ontwikkelen zich niet noodzakelijkerwijs in dezelfde richting. Soms lopen hun politieke verschuivingen zelfs haaks op elkaar.

Misschien moet men daarom vaker een stapje verder gaan. Niet eerst vragen of een standpunt links of rechts is. Niet eerst vragen van welke partij het afkomstig is. En niet eerst nadenken of het past in het eigen politieke wereldbeeld.

Maar allereerst:

• Wat wordt er nu eigenlijk concreet voorgesteld?
• Wat werd er vroeger voorgesteld?
• Wat is er veranderd?
• En onder welke voorwaarden?

Daarna kan iedereen zijn eigen oordeel vormen. Precies daarvoor was dit overzicht bedoeld. Niet om voor te schrijven wat men na 42 jaar Duitse verkiezingsprogramma’s moet denken, maar om een betere basis te scheppen om er zelf over na te denken.

---

Bronnen over de verkiezingsprogramma's van politieke partijen

Originele verkiezingsprogramma's en historische programma-archieven

1. CDU/CSU – Historische verkiezingsprogramma’s voor de Bondsdagverkiezingen – Het archief met historische verkiezingsprogramma’s van de CSU bevat de verkiezingsprogramma’s voor de Bondsdagverkiezingen van 1983, 1990, 2009 en andere verkiezingsjaren. Dit is bijzonder nuttig voor onderzoek naar oudere programma’s van de CDU/CSU en voor de historische duiding ervan.
2. CSU – Verkiezingsprogramma voor de Bondsdagverkiezingen van 1983 – Het originele verkiezingsprogramma van de CSU voor de Bondsdagverkiezingen van 6 maart 1983. Het document bevat onder meer standpunten over de economie, het sociaal beleid, het gezinsbeleid, het Duitse binnenlands beleid, Europa en het buitenlands en veiligheidsbeleid.
3. CDU/CSU – Regeringsprogramma 2009–2013 – „Wij hebben de kracht – Samen voor ons land“. Gezamenlijk regeringsprogramma van de CDU en de CSU voor de Bondsdagverkiezingen van 2009, aangenomen op 28 juni 2009.
4. CDU/CSU – Verkiezingsprogramma voor de Bondsdagverkiezingen van 2025 – „Een nieuwe koers voor Duitsland“. Officiële website van de CDU over het gezamenlijke verkiezingsprogramma van de CDU en de CSU voor de Bondsdagverkiezingen van 2025, inclusief de volledige, uitgebreide versie.
5. SPD – Archief van de partijprogramma's, regeringsprogramma's en verkiezingsprogramma's sinds 1949 – Uitgebreid archief van de Friedrich-Ebert-Stiftung met gedigitaliseerde SPD-verkiezingsprogramma’s voor de Bondsdagverkiezingen. Bevat onder andere de programma’s uit 1983 en 1990, evenals talrijke andere historische documenten.
6. SPD – Regeringsprogramma 1983–1987 – Het regeringsprogramma van de SPD, dat op het verkiezingscongres van 21 januari 1983 in Dortmund is aangenomen. Bevat onder meer de hoofdstukken Werk, Sociaal beleid, Milieu, Rechtsstaat en Vredesbeleid.
7. SPD – Regeringsprogramma 1990–1994 – „De nieuwe weg: ecologisch, sociaal, economisch sterk“. Het programma dat op 28 september 1990 door het SPD-partijcongres werd aangenomen met het oog op de eerste Bondsdagverkiezingen voor heel Duitsland.
8. SPD – Regeringsprogramma voor de Bondsdagverkiezingen van 2009 – Het volledige regeringsprogramma van de SPD uit 2009. Bijzonder interessant als tussentijdse balans na Agenda 2010 en de Hartz-hervormingen, alsook tijdens de internationale financiële en economische crisis.
9. SPD – Regeringsprogramma voor de Bondsdagverkiezingen van 2025 – „Meer voor jou. Beter voor Duitsland.“ Het volledige officiële regeringsprogramma van de SPD voor de Bondsdagverkiezingen van 2025.
10. De Groenen – Historisch programma-archief – Collectie van de Heinrich-Böll-Stichting met de basisprogramma’s en de verkiezingsprogramma’s voor de Bondsdag en de Europese verkiezingen van De Groenen. Bevat onder andere de verkiezingsoproep uit 1983 en het verkiezingsprogramma uit 1990 en geeft een goed beeld van de programmatische ontwikkeling van de partij door de decennia heen.
11. De Groenen – Verkiezingsprogramma voor de Bondsdagverkiezingen 2009 – „Het Groene Nieuwe Maatschappelijk Contract: Klimaat – Werk – Rechtvaardigheid – Vrijheid“. Volledig verkiezingsprogramma van Bündnis 90/Die Grünen voor de Bondsdagverkiezingen van 2009.
12. FDP – Verkiezingsprogramma voor de Bondsdagverkiezingen van 1983 – De „Verkiezingsverklaring ’83“, aangenomen tijdens het buitengewone federale partijcongres van de FDP op 29 en 30 januari 1983 in Freiburg. Originele bron voor de liberale standpunten van destijds.
13. FDP – Verkiezingsprogramma voor de Bondsdag 1990 – „Het liberale Duitsland“. Volledig verkiezingsprogramma van de FDP voor de Bondsdagverkiezingen van 2 december 1990, afkomstig uit het Archief van het Liberalisme van de Friedrich-Naumann-Stichting.
14. FDP – Programma voor Duitsland 2009 – „Het midden versterken“. Het volledige verkiezingsprogramma voor de Bondsdagverkiezingen, dat tijdens het federale partijcongres van de FDP van 15 tot en met 17 mei 2009 is aangenomen.
15. FDP – Verkiezingsprogramma voor de Bondsdagverkiezingen van 2025 – „Alles kan veranderen“. Officieel programmadocument van de FDP voor de Bondsdagverkiezingen van 2025, met als speerpunten economie, overheid, financiën, burgerrechten, migratie en veiligheid.
16. AfD – Verkiezingsprogramma voor de Bondsdag 2025 – Het volledige verkiezingsprogramma van de Alternative für Deutschland voor de verkiezingen van de 21e Duitse Bondsdag. In dit artikel dient het uitsluitend als referentiepunt voor het heden, aangezien de partij in 1983, 1990 en 2009 nog niet bestond.

Vergelijkende studies en aanvullende bronnen

1. Bondsdagverkiezingen 2009 – Vergelijking van de verkiezingsprogramma's van de partijen – Uitgebreid onderzoek van Jochen Weichold en Horst Dietzel. Er wordt onder meer een vergelijking gemaakt tussen het economisch, fiscaal, sociaal, energie-, onderwijs-, burgerrechten-, migratie-, Europees en veiligheidsbeleid. Bijzonder nuttig om de tussentijdse resultaten van 2009 te toetsen.
2. DIVA-Monitor – Verkiezingsprogramma’s van de partijen voor de Bondsdagverkiezingen van 2025 – Vergelijkende analyse van de definitieve respectievelijk beschikbare verkiezingsprogramma’s van de partijen in de Bondsdag voor de verkiezingen van 2025. Geschikt als aanvullende secundaire bron om de programmatische speerpunten in kaart te brengen.
3. Manifesto Project – Wetenschappelijke database over verkiezingsprogramma’s – Een langlopend onderzoeksproject aan het Wetenschapscentrum Berlijn voor Sociaal Onderzoek. Verkiezingsprogramma’s van talrijke deelstaten en partijen worden systematisch geregistreerd en inhoudelijk gecodeerd. Bijzonder interessant voor wetenschappelijke vergelijkingen op lange termijn van politieke programma’s.
4. Friedrich-Ebert-Stichting – Historische programmadocumentatie – Naast de verkiezingsprogramma’s van de SPD die direct zijn gebruikt, biedt de digitale bibliotheek talrijke partijprogramma’s en andere historische documenten. Hierdoor kunnen veranderingen tussen afzonderlijke verkiezingsjaren in een bredere programmatische context worden geplaatst.
5. Heinrich-Böll-Stichting – Geschiedenis van het programma van de Groenen – Een bijzonder waardevolle collectie voor een vergelijking over de lange termijn, omdat er naast verkiezingsprogramma’s voor de Bondsdag ook basisprogramma’s, verkiezingsprogramma’s en documenten uit de oprichtings- en fusiefase van de Groenen en Bündnis 90 beschikbaar zijn.
6. Geschiedenis van de CSU – Bondsdagverkiezingen en verkiezingsprogramma’s – Historisch overzicht van de CSU over Bondsdagverkiezingen en programmadocumenten sinds de beginjaren van de Bondsrepubliek. Vooral nuttig om te achterhalen wanneer de CDU en de CSU gezamenlijke of aanvullende verkiezingsprogramma’s gebruikten.

---

---

Veelgestelde vragen

1. Waarom zijn juist de jaren 1983, 1990, 2009 en 2025 met elkaar vergeleken?
   Deze vier jaar geven een beeld van zeer uiteenlopende politieke tijdperken. In 1983 bevond de Bondsrepubliek zich midden in de Koude Oorlog, de discussie over het NAVO-dubbelbesluit bepaalde de politiek en de Groenen kwamen voor het eerst in de Bondsdag. 1990 markeert een historisch keerpunt met de Duitse hereniging, de ineenstorting van de communistische systemen in Oost-Europa en het einde van de blokconfrontatie. 2025 vormt ten slotte het huidige referentiepunt. Tussen 1983 en 2025 liggen 42 jaar en daarmee meer dan één politieke generatie. De selectie maakt daarom niet alleen een vergelijking mogelijk tussen „vroeger“ en „nu“, maar laat met 1990 bovendien zien hoe standpunten al binnen de historische ontwikkeling zijn veranderd.
2. Moet deze vergelijking aantonen dat Duitsland politiek gezien naar links of naar rechts is opgeschoven?
   Nee. Juist zo’n uitgangspunt moet bewust worden vermeden. Wie uitgaat van de veronderstelling dat Duitsland naar links of naar rechts is opgeschoven, kan in duizenden pagina’s aan historische verkiezingsprogramma’s waarschijnlijk genoeg afzonderlijke voorbeelden vinden die deze stelling schijnbaar bevestigen. Dit artikel probeert het omgekeerde te doen: eerst worden vergelijkbare politieke kwesties gedefinieerd, vervolgens wordt onderzocht wat de partijen hierover daadwerkelijk in de betreffende verkiezingsprogramma’s hebben geschreven. Pas daarna kan worden bekeken welke veranderingen zichtbaar worden. Daarbij kan heel goed blijken dat verschillende beleidsterreinen totaal verschillende ontwikkelingen hebben doorgemaakt. Een partij kan op sociaal-politiek vlak een bepaalde richting inslaan, op economisch-politiek vlak grotendeels constant blijven en op het gebied van buitenlands beleid een fundamentele verandering doorvoeren.
3. Waarom worden verkiezingsprogramma’s onder de loep genomen en niet het daadwerkelijke regeringsbeleid van de partijen?
   Omdat het om twee verschillende zaken gaat. Een verkiezingsprogramma legt vast met welke politieke ideeën en beloften een partij zich op een bepaald moment aan de kiezers heeft gepresenteerd. Het latere regeringsbeleid wordt daarentegen beïnvloed door verkiezingsuitslagen, coalities, parlementaire meerderheden, economische ontwikkelingen, internationale gebeurtenissen en politieke compromissen. Als men beide met elkaar zou vermengen, zou nauwelijks nog vast te stellen zijn wat een partij oorspronkelijk zelf heeft geëist. Een vergelijking tussen verkiezingsprogramma’s en het latere regeringsbeleid zou ongetwijfeld interessant zijn, maar zou als een afzonderlijk onderzoek moeten worden uitgevoerd. Dit artikel beperkt zich bewust tot het programmatische niveau.
4. Is het überhaupt zinvol om politieke standpunten uit 1983 te vergelijken met die uit 2025?
   Alleen met de nodige voorzichtigheid – maar juist daarom is de vergelijking interessant. Sommige fundamentele politieke vraagstukken blijven decennialang actueel: in hoeverre moet de staat ingrijpen in de economie? Hoe uitgebreid moet de sociale zekerheid zijn? Welke bevoegdheden moeten veiligheidsdiensten hebben? Welke rol moet Duitsland op militair vlak spelen? Andere kwesties zijn daarentegen fundamenteel veranderd of bestonden in 1983 nog helemaal niet in hun huidige vorm. Daarom worden de huidige begrippen niet zomaar met terugwerkende kracht toegepast op historische programma’s. Waar een inhoudelijk vergelijkbaar uitgangspunt herkenbaar is, kan dit worden vergeleken. Waar dat niet mogelijk is, blijft het betreffende punt open. Een historische vergelijking betekent niet dat verschillen tussen de tijdperken worden genegeerd, maar juist dat deze verschillen zichtbaar worden gemaakt.
5. Waarom is de AfD opgenomen, terwijl die partij in 1983 en 1990 nog helemaal niet bestond?
   De AfD dient uitsluitend als extra referentiepunt voor het partijenspectrum van het jaar 2025. Een historische tijdreeks van de AfD kan er natuurlijk niet zijn. Het zou voor de vraagstelling echter weinig zin hebben om de partij buiten beschouwing te laten, omdat de partij inmiddels een aanzienlijk deel van de kiezers vertegenwoordigt en talrijke actuele politieke debatten juist om haar standpunten draaien. De vergelijking maakt bovendien een interessante aanvullende vraag mogelijk: Zijn er politieke eisen die in 1983 of 1990 door andere partijen werden verdedigd, mogelijk in 2025 terug te vinden bij de AfD? Een dergelijke overeenkomst op het gebied van afzonderlijke inhoudelijke kwesties betekent uitdrukkelijk niet dat de huidige AfD gelijkgesteld zou kunnen worden met een historische CDU, SPD, FDP of de Groenen van destijds.
6. Waarom worden de CDU en de CSU als één geheel beschouwd?
   De CDU en de CSU treden bij de Bondsdagverkiezingen op als politieke unie, vormen in de Bondsdag een gezamenlijke fractie en publiceren doorgaans een gezamenlijk verkiezingsprogramma of gezamenlijke verkiezingsprincipes. Voor een vergelijking van de verkiezingsprogramma’s voor de Bondsdag is het daarom zinvol om de CDU en CSU als één geheel te beschouwen. Dit betekent niet dat beide partijen bij elke historische of actuele kwestie volledig identieke standpunten hebben ingenomen. Wanneer er bij een concrete kwestie aanzienlijke verschillen tussen de CDU en de CSU relevant zouden zijn, zou dit apart moeten worden vermeld. Dit artikel heeft echter betrekking op de programmatische basis waarmee de Unie telkens aan de Bondsdagverkiezingen heeft deelgenomen.
7. Waarom is het jaar 1990 bij de Groenen een methodologisch uitzonderingsgeval?
   Omdat de huidige partij Bündnis 90/Die Grünen in 1990 nog niet in haar latere vorm bestond. In West-Duitsland deden de Groenen mee aan de verkiezingen, terwijl in de DDR, oftewel de nieuwe deelstaten, andere politieke samenwerkingsverbanden en burgerbewegingen een rol speelden. Bündnis 90 is ontstaan uit delen van de Oost-Duitse burgerrechtenbeweging; de fusie met de Groenen vond pas later plaats. Daarom zou het historisch onjuist zijn om een hedendaags partijbegrip met terugwerkende kracht toe te passen op 1990. De betreffende documenten moeten afzonderlijk worden bekeken en hun organisatorische herkomst moet transparant worden aangegeven. De gezamenlijke weergave in enkele tabellen dient louter ter verduidelijking en mag niet verhullen dat hier verschillende politieke tradities samenkwamen.
8. Wat betekenen de stippen, halve cirkels, cirkels en kruisjes in de tabellen precies?
   De symbolen zijn niet bedoeld om een politiek cijfer te geven en zeggen uitdrukkelijk niets over de vraag of een eis goed of slecht is. Een ingevulde cirkel betekent dat een bepaald concept in het betreffende programma uitdrukkelijk en met herkenbaar gewicht wordt vertegenwoordigd. Een halve cirkel duidt op een aanwezig, maar beperkt, genuanceerd of minder centraal standpunt. Een lege cirkel staat voor een zwakke, indirecte of ondergeschikte uiting. Een kruisje wordt alleen gebruikt als een standpunt uitdrukkelijk wordt afgewezen of als een duidelijk tegengestelde eis wordt verdedigd. Het streepje heeft een bijzonder belangrijke functie: het betekent louter dat er in het onderzochte programma geen voldoende eenduidige uitspraak kon worden vastgesteld. De symbolen zijn bedoeld om omvangrijke programma’s met elkaar te kunnen vergelijken, zonder daaruit een politiek puntensysteem te construeren.
9. Betekent een streepje in een tabel dat de betreffende partij tegen dit standpunt was?
   Nee. Juist dit onderscheid is doorslaggevend voor de hele vergelijking. Een verkiezingsprogramma kan over een bepaald onderwerp zwijgen omdat de partij daar geen specifieke eis over had. Het kan echter ook zwijgen omdat het betreffende probleem destijds nog niet bestond of politiek nauwelijks aan de orde was. Een programma uit 1983 kan bijvoorbeeld geen uitgewerkte standpunt bevatten over de huidige digitale surveillancemethoden, sociale netwerken of bepaalde instrumenten van het klimaatbeleid. Daaruit mag niet worden geconcludeerd dat de partij deze zaken zou hebben afgewezen. Daarom betekent „—“ uitsluitend: in het onderzochte document is geen voldoende vergelijkbaar en eenduidig standpunt vastgesteld. Een uitdrukkelijke afwijzing wordt daarentegen apart aangeduid met „✕“.
10. Hoe objectief kan een dergelijke indeling van verkiezingsprogramma’s eigenlijk zijn?
    Een dergelijk onderzoek kan nooit volledig vrij van interpretatie zijn. Alleen al de keuze van de onderwerpen en de beslissing welke uitspraken met elkaar vergelijkbaar zijn, vereisen redactionele keuzes. Daarom is transparantie belangrijker dan het streven naar een wiskundig perfecte objectiviteit. De basis moet zoveel mogelijk worden gevormd door de originele programma's. Bijzonder belangrijke classificaties worden door middel van originele formuleringen en bronvermeldingen begrijpelijk gemaakt. Bovendien wordt onderscheid gemaakt tussen een uitdrukkelijk geformuleerde eis, een zwakkere programmatische tendens en het louter niet vermelden ervan. De tabellen moeten daarom worden gezien als een beknopte oriëntatie. Wie een classificatie wil controleren, moet aan de hand van de aangegeven bronnen terug kunnen gaan naar het originele document.
11. Waarom worden er korte originele citaten gebruikt als de standpunten toch al worden samengevat?
    Omdat een samenvatting per definitie al een taalkundige verdichting door de auteur inhoudt. Een kort citaat uit het origineel maakt het mogelijk om, in ieder geval bij bijzonder belangrijke of verrassende standpunten, direct te zien welke bewoording de partij zelf heeft gekozen. Dit is met name bij historische programma’s waardevol, omdat politieke begrippen van betekenis kunnen veranderen. Tegelijkertijd zou het nauwelijks haalbaar zijn om alle relevante passages volledig af te drukken. Daarom combineert het artikel feitelijke samenvattingen met geselecteerde korte citaten en zo nauwkeurig mogelijke bronvermeldingen. Het doel is om voldoende origineel materiaal zichtbaar te maken, zodat de context begrijpelijk blijft, zonder dat het artikel verandert in een loutere verzameling van pagina's lange programma-uittreksels.
12. Zijn begrippen als „conservatief“, „liberaal“, „links“ en „rechts“ in de afgelopen 42 jaar überhaupt hetzelfde gebleven?
    Slechts in beperkte mate. Juist daarin schuilt een van de interessantste vragen van de hele vergelijking. Politieke begrippen hebben weliswaar historische tradities, maar hun concrete betekenis hangt af van de betreffende maatschappelijke en politieke context. Een standpunt dat in 1983 binnen een grote volkspartij vanzelfsprekend was, kan in 2025 ongebruikelijk lijken. Omgekeerd kunnen eisen die begin jaren tachtig als radicaal of marginaal werden beschouwd, decennia later door meerdere partijen worden verdedigd. Ook de combinatie van verschillende standpunten verandert. Economisch liberalisme, maatschappelijk liberalisme, nationale soevereiniteit, milieubescherming of militaire terughoudendheid laten zich niet noodzakelijkerwijs samenvoegen tot één enkel stabiel links-rechts-pakket. Daarom worden in dit artikel de afzonderlijke beleidsterreinen apart bekeken.
13. Zijn de Groenen tussen 1983 en 2025 bijzonder sterk veranderd?
    Op sommige beleidsterreinen is een zeer duidelijke verandering waarneembaar, op andere daarentegen een opmerkelijke continuïteit. Vooral fundamentele ecologische kwesties en de afwijzing van kernenergie zijn constant gebleven. Talrijke milieueisen, waarmee de vroege Groenen destijds nog buiten de politieke mainstream stonden, zijn inmiddels in verschillende vormen ook bij andere partijen terug te vinden. Het buitenlands en veiligheidsbeleid is daarentegen veel sterker veranderd. De vroege Groenen waren nauw verbonden met de vredesbeweging, ontwapening, kritiek op militaire afschrikking en scepsis ten aanzien van de NAVO. In 2025 staan de Groenen achter de NAVO, achter een verdedigingsbekwame Bundeswehr en achter militaire steun aan Oekraïne. Hieruit volgt geen oordeel over deze ontwikkeling. Het laat alleen zien waarom een partij niet in haar geheel kan worden omschreven als „hetzelfde gebleven“ of „in een bepaalde richting opgeschoven“.
14. Kan men zeggen dat de AfD van 2025 qua programma overeenkomt met de CDU of CSU van 1983?
    Een dergelijke algemene gelijkstelling zou methodologisch niet houdbaar zijn. Bij afzonderlijke thema’s kunnen historische standpunten van de Unie meer overeenkomsten vertonen met de huidige standpunten van de AfD dan met die van de CDU/CSU uit 2025. Op andere gebieden zijn er echter aanzienlijke verschillen. Dat twee partijen bijvoorbeeld op het gebied van nationale soevereiniteit, migratie, kernenergie of bepaalde maatschappelijke kwesties raakvlakken hebben, betekent niet dat hun economisch, sociaal, Europees, veiligheids- en buitenlands beleid in zijn geheel vergelijkbaar zou zijn. Daar komen nog eens totaal verschillende historische omstandigheden bij. Daarom is alleen de concrete uitspraak zinvol: bij deze specifieke kwestie vertoont een historisch standpunt de grootste gelijkenis met dit huidige standpunt. Alles wat daarbuiten valt, zou afzonderlijk moeten worden onderzocht en onderbouwd.
15. Waarom is er juist bij de NAVO, Rusland en ontwapening zo veel historische context nodig?
    Omdat de veiligheidssituatie in de wereld tussen de onderzochte jaren ingrijpend is veranderd. In 1983 bestonden er twee militaire machtsblokken. De Bondsrepubliek behoorde tot de NAVO, de DDR tot het Warschaupact, en op Duits grondgebied stonden grote strijdkrachten tegenover elkaar. In 1990 stortte deze orde in, werd de Duitse hereniging voltooid en leek een uitgebreide Europese ontwapening mogelijk. In 2025 is Duitsland herenigd, behoren talrijke voormalige leden van het Warschaupact tot de NAVO, bestaat de Sovjet-Unie niet meer en voert Rusland oorlog tegen Oekraïne. Een oproep tot ontwapening, afschrikking of verstandhouding heeft daarom in 1983, 1990 en 2025 niet automatisch dezelfde strategische betekenis. De historische context verklaart deze verschillen, zonder de toenmalige programmaverklaringen achteraf te herinterpreteren.
16. Waarom wordt de Sovjet-Unie in de historische hoofdstukken niet gewoon gelijkgesteld aan het huidige Rusland?
    Omdat het politiek, territoriaal en institutioneel niet om dezelfde staat gaat. De Sovjet-Unie was een communistische multinationale staat en een van de twee mondiale supermachten van de Koude Oorlog. De Russische Federatie is weliswaar haar belangrijkste opvolgerstaat volgens het volkenrecht, maar noch haar politieke systeem, noch haar grenzen, noch haar positie in het internationale bestel zijn identiek. Daar komt nog bij dat de Bondsrepubliek in 1983 zelf deel uitmaakte van een verdeeld Duits bestel. Daarom kan men bijvoorbeeld een toenmalige oproep tot verstandhouding met de Sovjet-Unie niet zomaar gelijkstellen aan een huidige oproep tot betere betrekkingen met Rusland. Vergelijkbaar zijn veeleer overkoepelende politieke concepten zoals ontspanning, militaire afschrikking, economische samenwerking of het vermijden van confrontaties.
17. Waarom moet men uit afzonderlijke verrassende overeenkomsten geen al te vergaande conclusies trekken?
    Omdat politieke programma’s uit veel verschillende dimensies bestaan. Twee partijen kunnen op het gebied van kernenergie vrijwel hetzelfde standpunt innemen en op het gebied van de verzorgingsstaat lijnrecht tegenover elkaar staan. Ze kunnen het eens zijn over directe democratie, maar totaal verschillende opvattingen hebben over Europa, migratie of de economie. Vooral historische vergelijkingen tussen individuele partijen zijn verleidelijk, omdat een verrassende overeenkomst al snel tot een pakkende kop leidt: „Partij X van toen zou vandaag de dag partij Y zijn.“ Juist zulke uitspraken doen echter afbreuk aan het resultaat. De interessantere bevinding is vaak dat historische standpunten zich in verschillende richtingen hebben ontwikkeld. De economische visie van een historische partij kan tegenwoordig bij een andere partij liggen dan haar standpunten op het gebied van maatschappij- of buitenlands beleid.
18. Welke conclusie moet ik als lezer uit deze vergelijking trekken?
    Geen vooraf vastgestelde. Het artikel is bedoeld om informatie te bieden waarmee de lezer zelf een oordeel kan vormen, en niet om het gewenste oordeel kant-en-klaar aan te reiken. Misschien ontstaat na het lezen de indruk dat een bepaalde partij bijzonder sterk is veranderd. Misschien is het juist verrassend hoe constant een andere partij is gebleven. Misschien blijkt dat vroegere politieke randstandpunten inmiddels vanzelfsprekend zijn geworden of dat voormalige meerderheidsstandpunten tegenwoordig nog slechts door één enkele partij worden vertegenwoordigd. Het is eveneens mogelijk dat de klassieke links-rechts-as bij sommige thema’s nog steeds goed functioneert en bij andere nauwelijks nog houvast biedt. Het is van cruciaal belang om dergelijke conclusies af te leiden uit de concrete standpunten en niet omgekeerd de documenten aan te passen aan een reeds vaststaand politiek verhaal.
19. Wat is volgens dit artikel de belangrijkste regel voor politieke discussies?
    Zo nauwkeurig mogelijk kijken voordat je een standpunt of een partij in een hokje plaatst. Politieke discussies worden al snel abstract: een eis wordt bestempeld als links, rechts, conservatief, liberaal, progressief of populistisch, en daarmee lijkt de indeling al een uitgemaakte zaak. Een vergelijking van historische verkiezingsprogramma’s laat echter zien hoe veranderlijk dergelijke indelingen kunnen zijn. Het is daarom zinvoller om eerst te vragen wat er concreet wordt voorgesteld, hoe een partij haar eis onderbouwt, welke gevolgen daaruit moeten voortvloeien en hoe dezelfde vraag vroeger werd beantwoord. Pas daarna is een politieke beoordeling de moeite waard. Dat betekent niet dat men moet afzien van een eigen oordeel. Integendeel: een oordeel wordt robuuster als het gebaseerd is op de feitelijke standpunten en niet louter op etiketten, herinneringen of uitspraken van politieke tegenstanders.

---

---